“Bij een sollicitatieronde kom je een oude studiegenoot tegen. Hij komt voor dezelfde vacature. Jullie hebben dezelfde opleiding en je weet dat zijn cijfers waren altijd bijzonder goed waren. Hij heeft ook nog eens een vlotte babbel en betere connecties. Kortom, een geduchte concurrent voor je droombaan en je zou hem graag in een paar van deze eigenschappen willen overtreffen.” Eén van de zeven hoofdzonden komt naar boven borrelen: jaloezie.

Maar als deze concurrent zich tijdens de sollicitatie belachelijk maakt en voor de ogen van de toekomstige baas een blunder begaat. Dan kan een heel ander gevoel zich manifesteren. De jaloezie slaat om, en het leed van de ander komt eigenlijk wel goed uit. Leedvermaak kan zo voortkomen uit jaloezie.

'Schadenfreude'

Japanse onderzoekers hebben uitgezocht of deze twee gevoelens zijn terug te zien in de hersenen. En jawel. Jaloezie blijkt te vergelijken met lichamelijke pijn, leedvermaak met het genot van seks, drugs en eten. En hoe benijdenswaardiger het leedslachtoffer is, hoe groter het leedvermaak – of ‘Schadenfreude’ zoals de onderzoekers het noemen. Dat staat deze week in Science.

Hidehiko Takahashi en collega’s onderwierpen negentien proefpersonen aan hersenscans en jaloezie-experimenten. Hierbij kregen de proefpersonen verhaaltjes – zoals hierboven – te lezen. De studiegenoot kreeg in verschillende versies een hogere of lagere status ten opzichte van de proefpersoon. Zo konden diverse niveaus van jaloezie gemeten worden.

Jaloezie is terug te zien in dezelfde regio in de hersenen die ook actief wordt bij lichamelijke pijn - de dorsale cortex cingularis anterior. Jaloezie is dus als het ware sociale pijn.

Later kregen de proefpersonen een lijstje voorgelegd met nare dingen die deze benijdenswaardige concurrent konden overkomen. Leedvermaak is op een hele andere plek in de hersenen te zien. Hierbij worden beloningssystemen in het brein actief, die ook oplichten bij seks, drugs en eten: het ventrale striatum. Een stoot dopamine (de signaalstof voor genot) maakt genieten van het leed van een ander mogelijk. En hoe jaloerser we zijn op het slachtoffer van het leed, hoe groter het genot.

Leedvermaak is dus een soort psychologische pleister op een wond in het gevoel. Als de psychologische wond van de jaloezie genezen wordt, levert dit een goed gevoel op.

Overlevingsnut

In een beschouwend artikel over dit onderzoek stellen Matthew Liebermann en Naomi Eisenberger van de University of California, Los Angeles (VS) dat er een verklaring moet zijn voor deze signalen in het brein, waarbij fysieke en psychologische pijn gelijkwaardig lijken.

Overlevingstechnisch zijn de lichamelijke waarschuwingssignalen makkelijk te verklaren. Het onaangenaam maken van fysieke pijn en het belonen voor een maaltijd lijken logisch voor de overleving. Als we een wond niet verzorgen of niet eten gaan we dood. Maar hoe nuttig is de pijn van jaloezie en het genot van leedvermaak?

Volgens Liebermann en Eisenberger is dit al terug te zien bij baby’s. Sociale dieren, zoals de mens, zijn in het begin van hun leven afhankelijk van soortgenoten. De sociale signalen in het brein, die de band tussen verzorger en kind veiligstellen, zijn op dat moment misschien wel belangrijker zijn dan de lichamelijke signalen.

Ook in de rest van het leven blijkt het - overlevingsgewijs - nuttig om goed te functioneren in een groep. Samen sta je sterk. Signalen in het brein, zoals pijn en genot, kunnen ons dan sturen naar een goede positie in de groep.

Maar als een ‘crime passionel’ uit jaloezie louter aan stofjes in het brein te wijten is - het leed van van het moordslachtoffer kan dan immers een hoop genot opleveren – moet de dader dan nog wel gestraft worden?

Johan Schaeffer

H. Takahashi e.a. When your gain is my pain and your pain is my gain: neural correlates of envy and schadenfreude, in: Science, vol 323, 13 feb 2009

M.D. Lieberman en N.I. Eisenberger, Pains and pleasures in social life, in: Science, vol 323, 13 feb 2009