Waar ben ik? Wie ben jij? Hoe heet jij jongen? Dementie varieert van vergeetachtig zijn tot niet meer weten of het zomer of winter is. Wat precies de oorzaak is, is nog steeds niet bekend. De ziekte van Alzheimer wordt als een van de boosdoeners aangewezen. In het brein van een Alzheimer-patiënt hopen zich klontjes eiwit op. Amyloïd stapelt zich buiten de zenuwcellen op (plaques) en het eiwit tau in de zenuwcellen (tangles). Maar veroorzaken die klontjes ook de dementie?

Vergeetachtig
Robert Green van de Boston University School of Medicine (VS) laat zien dat tarenflurbil, een medicijn dat de vorming van plaques tegengaat, het dementieproces niet stopt. Dit medicijn was eerder getest in vergeetachtige muizen en leek veelbelovend. Maar in de ruim 1600 patiënten met een lichte vorm van Alzheimer deed het medicijn niets. Ondanks het achttien maanden lang twee maal per dag slikken van de pil takelden de patiënten mentaal verder af en konden ze hun dagelijkse bezigheden steeds slechter uitvoeren. Niet de plaques, maar iets anders lijkt de dementie te veroorzaken.

Alzheimer-onderzoeker Elly Hol van het Nederlands Instituut voor Neurowetenschapen Amsterdam is enthousiast over het onderzoek. "Dit is het eerste grote onderzoek waarbij een veelbelovend medicijn dat plaques aanpakt onder een grote groep patienten getest is. Green heeft bovendien netjes een placebo ingezet." Maar wat de onderzoekers volgens Hol nog moeten controleren, is of de plaques überhaupt verdwenen zijn. "Misschien is er niet voldoende van het middel in het brein terecht gekomen. Maar stel dat het middel de plaques echt vermindert, dan zou je tarenflurbil eerder kunnen toedienen en kijken of het medicijn het dementieproces voorkomt."

Hongerhormoon
Het tweede onderzoek van Wolfgang Lieb van dezelfde Boston University School of Medicine laat zien dat er een verrassend verband is tussen het hormoon leptine en Alzheimer. Leptine wordt gemaakt door vetcellen. Als de hoeveelheid vet opgeslagen in deze cellen toeneemt, komt leptine vrij en geeft het brein een seintje: genoeg gegeten. Zo voorkomt het dat je je helemaal vol eet. Muizen die het hormoon niet kunnen aanmaken, vreten zich bijvoorbeeld vol tot ze gevaarlijk dik zijn. Eerder onderzoek bij mensen heeft ook al laten zien dat er een verband is tussen overgewicht op middelbare leeftijd en het risico op Alzheimer.

Lieb bekeek de gegevens van bijna achthonderd ouderen die meededen aan de Framingham Heart Study. Deze bejaarden van rond de tachtig jaar hadden geen van allen Alzheimer. Het leptine in hun bloed werd gemeten en na bijna acht jaar werd met een hersenscanner gekeken in hoeverre hun brein afgetakeld was. De Amerikaan zag dat oudjes met veel van het hormoon in hun bloed minder kans hadden om na twaalf jaar Alzheimer te krijgen.

Behandeling op maat
"Ook dit onderzoek is heel overtuigend en verrassend", zegt Hol. Blijkbaar hebben mensen met overgewicht meer kans om de hersenziekte te krijgen. Bekend is trouwens dat mensen met slechte vaten meer kans hebben op dementie. Een arts zou mensen nu vroeg op leptine kunnen testen. Is dit te laag dan krijgt iemand bijvoorbeeld het advies om zijn levensstijl aan te passen."

Hol denkt zelf dat dementie het gevolg is van een opeenstapelingen van kleine veranderingen in het brein. Daardoor loopt de communicatie tussen hersencellen niet meer soepel, met dementie tot gevolg. De aftakeling van het brein kan er bij iedereen anders uitzien. Het is volgens Hol dan ook belangrijk dat we in de toekomst deze verschillende typen kunnen onderscheiden zodat patiënten een behandeling op maat krijgen, personalized medicine heet dat.

Stamcellen in het brein
Hol doet zelf bijzonder spannend onderzoek naar astrocyten, een type hersencel dat heel heftig reageert op plaquevorming. Van deze cellen werd altijd gedacht werd dat ze voornamelijk een ondersteunende functie hebben. Nu blijken ze veel belangrijker te zijn, zelfs stamcellen te zijn waarmee je kunt knutselen. "We hebben astrocyten uit het brein van overleden Alzheimer-patiënten van tachtig tot negentig jaar weten te isoleren. We hebben ze vervolgens in een kweekbakje laten uitgroeien tot verschillende hersencellen. Misschien kunnen we deze stamcellen zo prikkelen dat ze het eigen brein kunnen repareren."

Is dementie ooit te stoppen? Hol: "Ik heb goede hoop dat we het in de toekomst met medicijnen of een aangepaste levensstijl in ieder geval kunnen remmen."

Frederique Melman

Robert Green, "Effect of Tarenflurbil on Cognitive Decline and Activities of Daily Living in Patients With Mild Alzheimer Disease", JAMA, 15 december 2009.

Wolfgang Lieb, "Association of Plasma Leptin Levels With Incident Alzheimer Disease and MRI Measures of Brain Aging", JAMA, 15 december 2009.

Thomas Montine, Eric Larson, "Late-Life Dementias: Does This Unyielding Global Challenge Require a Broader View?", JAMA, 15 december 2009.