- Kijk, als we er een biertje bij zouden nemen, en je zou mij vragen: wat moeten we nu doen tegen overbevissing? Dan zeg ik: minder vlees eten.
- Pardon?
- Ja, koeien, varkens en kippen eten namelijk veel vismeel. Voor dat meel worden schepen de zee opgestuurd die werkelijk alles vangen, om het vervolgens te vermalen tot veevoer. Dus als je de veeteelt een stuk zou terugdraaien, dan zou de overbevissing al een stuk minder worden.

We zitten al een flinke tijd te praten als Carel Richter met deze onconventionele oplossing voor het probleem van de overbevissing komt. Vlak daarvoor heeft hij ook al zijn voorkeur uitgesproken voor hogere visprijzen om de overbevissing tegen te gaan. “Vroeger betaalde je veel te weinig voor vis. Nu is dat anders, je betaalt je nu blauw. En zo hoort het eigenlijk ook”.

Carel Richter is expert op het gebied van visserij en visteelt. Hij was lange tijd hoogleraar aan de universiteit van Wageningen, en bestiert alweer een flink aantal jaren het antiquariaat Rare Fish Books. Daarnaast is hij als gastmedewerker verbonden aan de Artisbibliotheek, waar ik hem ontmoet. We zitten in de bijna geheel leeggehaalde leeszaal, die momenteel weer in zijn originele negentiende-eeuwse staat wordt teruggebracht.

Vissenman in hart en nieren
In een lege, kale bibliotheek met een verzamelaar van zeldzame vissenboeken praten over leeggeviste oceanen: het lijken ideale omstandigheden voor een deprimerend gesprek. Maar Richter is geen pessimist. Eerder een rechtgeaarde wetenschapper, met een grote liefde voor zijn specialisme.

“Er is verbazingwekkend weinig bekend over de mondiale situatie. Natuurlijk, iedereen weet wel waar gevist wordt, en ook dat de visrechten makkelijk verkocht worden. Maar voor de situatie in de Noordzee zijn al tientallen jaren geleden modellen ontwikkeld die hebben bijgedragen aan de quota-politiek en een relatief duurzame situatie. Dus als je iets van overbevissing wilt begrijpen, moet je beginnen bij de Europese situatie.”

Want overbevissing begon in Europa al in de jaren zestig en zeventig. “Banken hebben toen geweldig geïnvesteerd in de vloot omdat ze groeimogelijkheden zagen in de visserij. Dat leidde tot een waanzinnige opvoering van de vangst, zeker toen men die fabrieksschepen de zee opstuurde voor vismeel. Toen ging het snel achteruit met de visstand.”

Wetenschappers uit Engeland, Scandinavië en Nederland, waaronder Richter, begonnen toen met de ontwikkeling van modellen die inzicht gaven in de visstand in de Noordzee. Ze brachten het gedrag van bijvoorbeeld de kanaalharing nauwgezet in kaart – waar hij zit, hoeveel verschillende populaties er van zijn en wanneer hij paait. “Dat laatste is belangrijk, want de consument wil het liefst maatjesharing, omdat die het lekkerst is. Dat zijn maagdelijke haringen die hun lichaamsvetten nog niet hebben omgezet in hom of kuit, dus dan moet je ze op het juiste moment vangen.”

Schubben met jaarringen
Ze kwamen er achter dat er drie verschillende populaties waren, die weliswaar door elkaar zwommen, maar ontmengden als ze gingen paren. ”Dat zagen we toen nog niet aan de genen, maar met behulp van enzymtechnieken. Bovendien kun je in de schubben en beentjes de jaarringen zien, zodat je precies kunt vaststellen hoe de leeftijdsopbouw van de populatie is. Krankzinnig leuk onderzoek, ook omdat het bij veel andere dieren nauwelijks mogelijk is.”

“Vervolgens wil je weten hoeveel vissen er in elke populatie worden weggevangen. Daar kom je achter door te kijken hoeveel schepen er op zee zijn, en wat de maaswijdte van hun netten is. Al die variabelen stop je in een wiskundig model, en dan kun je uitrekenen hoeveel er gevangen kan worden zonder dat een vispopulatie al te veel onder druk komt te staan.”

Aan de hand daarvan konden mariene biologen kijken hoe het oogstverloop is bij een bepaalde maaswijdte, of bij een bepaald aantal schepen. Diezelfde aanpak werd gehanteerd voor andere soorten, waaronder schol en kabeljauw. De uitkomsten van die berekeningen werden gebruikt om quota vast te stellen, wat voor de Noordzee tot een relatief duurzame situatie heeft geleid.

Dat klinkt simpel. Maar vissen zitten onzichtbaar onder de waterspiegel, en ze zwemmen ook nog eens rond. Is het niet lastig om de visstand vast te stellen? “Nee hoor, dat stel je gewoon vast aan de hand van de vangsten. Je baseert je daarbij op jarenlange statistieken. Van elke jaarklasse wordt het aantal geschat, en het gewicht, en dat klopt allemaal binnen nauwe grenzen. Voor Europa. Want zoals ik al zei: over de internationale situatie is nog steeds verbazingwekkend weinig bekend.”

De visser en het kleine visje
Maar er is niet alleen te weinig bekend over de visstand, er zijn ook talloze tegengestelde politieke economische belangen die een goede internationale regulering vooralsnog in de weg staan. Dat kan enorme ecologische gevolgen hebben. “Er wordt vooral gevist op dieren die bovenaan in de voedselketen staan, op roofvissen dus zoals de kabeljauw. Als die uitsterven, dan ontstaat er meer ruimte voor de prooidieren. Dan blijf je dus zitten met de kleinere vissen.”

Die situatie willen vissers toch ook voorkomen, zou je denken. Waarom verzetten ze zich dan zo vaak tegen quota-beleid? “Nou ja, ik wil me niet te veel in de psyche van de visser verdiepen, maar je kunt zeggen dat vissers in het algemeen niet snel geneigd zijn om biologen te geloven. Die zeggen al snel: jullie zijn van die natuurbeschermers, maar wij zien op zee dat het allemaal zo erg niet is. Daarom is het ook zo lastig om vissers mee te laten doen aan quota.”

Dus hoewel de wetenschappelijke technieken aanwezig zijn, zal het waarschijnlijk nog wel even duren voor de internationale visserij duurzaam wordt. Geen fijn idee. Maar misschien zullen veel mensen na het zien van The End of the Line de VISwijzer van het Wereld Natuurfonds erbij pakken en bedreigde vissoorten links laten liggen. Of na het lezen van dit artikel wat minder vaak een biefstukje eten.

Bouwe van Straten

Dit artikel verschijnt deze week ook in de VPRO-gids.

Nog meer overbevissing? Kijk aanstaande zondag naar afl 13 van de serie Beagle - in het kielzog van Darwin. Uitzending: zondag 13 december, 21.10 uur Ned 2.