“Bij bijna alle soorten hebben de mannetjes sterkere passies dan de vrouwtjes. Dat is de reden dat mannetjes vechten en ijverig hun charmes tonen aan de vrouwtjes”, zei Darwin al. De fruitvliegjes-expert Angus Bateman liet in 1948 zien waarom dat zo is: het aantal nakomelingen van mannetjes neemt toe met het aantal partners, terwijl dit voor vrouwtjes niets uitmaakt.

Bij vrouwtjes is namelijk het aantal eitjes de beperkende factor, niet het aantal partners. Daarom doen ze naarstige pogingen om het mannetje aan de haak te slaan dat niet alleen goede genen heeft, maar zich ook nog een beetje om zijn kroost bekommert.

De conclusies van Bateman bleken eveneens op te gaan voor mensen. Uit talloze onderzoeken bleek dat de menselijke sekserollen een solide biologische basis hebben. De ideeën van Darwin en Bateman over sekserollen werden in de loop der jaren gemeengoed, en kwamen zelfs bekend te staan als het Darwin-Batemanparadigma.

Het is dan ook een ambitieuze taak die Gilliam Brown, Kevin Laland en Monique Borgerhoff Mulder zich ten doel hebben gesteld: het ter discussie stellen van de universele sekserollen van man en vrouw. Keer op keer is toch al bewezen dat mannen onbetrouwbare schuinsmarcheerders zijn, en vrouwen kieskeurig? En ooit wel eens een harem gezien dat uit mannen bestaat?

Toch liggen de zaken niet zo simpel, laten Brown en consorten zien. Ze namen een flinke stapel onderzoeken onder de loep en presenteerden hun bevindingen in Trends in Ecology and Evolution.

Infanticide
Vrouwen kunnen wel degelijk baat hebben bij het hebben van meerdere partners. Dat verhoogt namelijk de kans op bevruchting en de kans op een goede combinatie van genetisch materiaal. In primitieve samenlevingen verkleint het ook de kans dat een man je kind vermoordt om je vervolgens opnieuw zwanger te maken. Mannetjes vermoorden namelijk niet zo snel het kind van een vrouw waarmee ze hebben gecopuleerd, omdat het hun eigen kind zou kunnen zijn.

Andersom hebben mannen er niet altijd baat bij om er al te veel partners op na te houden. De copulatie en het produceren van sperma kosten namelijk veel energie, om nog maar te zwijgen van de versierpogingen die daaraan voorafgaan. Erg vermoeiend allemaal. Mannetjes kunnen er behoorlijk kieskeurig van worden.

Beschikbaarheid, verschillen en opvoeding
Het cliché van trouwe vrouwen en trouweloze mannen is dus te eenzijdig. Dat blijkt ook uit het feit dat de normen van de samenleving een grote invloed hebben. Zo is het verschil in aantal seksuele partners van mannen en vrouwen kleiner in monogame samenlevingen. Dat klinkt als een open deur, en dat is het ook. Maar tegelijkertijd maakt het wel duidelijk dat de sekserollen niet onveranderlijk zijn, en mede afhankelijk van omstandigheden.

Vrouwen zijn kieskeurig als er meer mannen dan vrouwen zijn, als er grote verschillen zijn tussen de mannen onderling, en als de heren zich nauwelijks bekommeren om hun kroost. Omgekeerd zijn mannen kieskeuriger als er meer vrouwen dan mannen zijn, er grote verschillen zijn tussen de vrouwen en als ze intensief mee moeten helpen met de opvoeding.

Het is ook mogelijk dat zowel mannen als vrouwen kieskeurig zijn. Dat gebeurt als ze elkaar veelvuldig tegenkomen, als zowel de mannen als de vrouwen onderling sterk verschillen, en als ze allebei een grote bijdrage leveren aan het grootbrengen van de kinderen.

En ten slotte zijn er ook samenlevingen denkbaar waarin zowel de mannen als de vrouwen zich promiscu gedragen. Dat gebeurt op plekken waar de kans op een ontmoeting niet zo groot is en als er ongeveer net zoveel mannetjes als vrouwtjes zijn.

Nature and Nurture
Het onderzoek van Brown en consorten gaat wel een beetje mank aan een gebrek aan gegevens, zodat veel ‘zou kunnen’ en ‘mogelijk’ of ‘waarschijnlijk’ is. Ze besteden bovendien geen aandacht aan de opkomst van anticonceptiemiddelen, waardoor bij de mens seks en voortplanting welhaast twee verschillende dingen zijn geworden.

Maar uit de gegevens die wel beschikbaar zijn komt naar voren dat - om het maar eens saai uit te drukken - de waarheid ergens in het midden ligt. Noch biologie, noch omstandigheden zijn van doorslaggevend belang. Dat de sekserollen mede afhankelijk zijn van de omstandigheden, betekent immers nog niet dat ze er alleen maar afhankelijk van zijn.

Daarom is de kans klein dat er ooit een samenleving komt waarin de man de rol van de vrouw geheel overneemt, en andersom. De onderliggende biologische factoren die Darwin en Bateman hebben ontdekt, zullen altijd een rol spelen. Maar de onderzoekers laten duidelijk zien dat er de nodige bewegingsvrijheid is.

Bouwe van Straten

Gillian R. Brown e.a., ‘Bateman’s principles and human sex roles’, in: Trends in Ecology and Evolution, 24 april 2009.