Het is onzichtbaar klein, seksueel overdraagbaar en je krijgt er een dodelijke ziekte van. Rara, wat is dat? Twee goede antwoorden op deze vraag worden dit jaar beloond met een Nobelprijs. Een daarvan is van de Duitser Harald zur Hausen, inmiddels hoogleraar in ruste. De andere helft van de prijs gaat naar twee aids-pioniers. Zur Hausen dankt zijn prijs aan de aandacht die hij schonk aan genitale wratten. Die leidden hem namelijk naar de oorzaak van bepaalde vormen van kanker, waaronder baarmoederhalskanker. In 1976 schreef de Duitse virusonderzoeker in het vakblad Cancer Research hoe vreemd hij het vond dat de wratten en hun veroorzakers totaal genegeerd werden in het onderzoek naar kanker in de schaamstreek. Hij had de wratten destijds al in het vizier als oorzaak van deze besmettelijke vormen van kanker, die nog steeds miljoenen levens per jaar eisen. Uiteraard ging dat idee in tegen de heersende opinie. Meelopers krijgen zelden een Nobelprijs. De gedachte dat een virus de aanstichter van kanker zou kunnen zijn, was niet nieuw, al geloofde menig arts er niets van. Destijds was de hoofdverdachte een herpesvirus. Zur Hausen kon geen spoor van dat virus in de kankercellen vinden, terwijl hij toch heel bedreven was in zulk speurwerk. Hij liet het herpesvirus daarom links liggen en richtte zich op de wrattenvirussen. Hoe kon hij bewijzen dat dit de daders waren? Er was eigenlijk maar één manier: aantonen dat het DNA van de virussen in de kankercellen zat. Want, zo redeneerde hij, waarschijnlijk waren de virussen zelf al verdwenen tegen de tijd dat de celwoekering ontstond. Alleen de virusgenen, ingebouwd in het menselijke DNA, bleven als bewijs achter. Werken met DNA was in die tijd erg ingewikkeld. Om te beginnen moest je natuurlijk weten wat je zocht, dat wil zeggen dat je het bewuste DNA moest isoleren. Zur Hausen ging dus aan de slag met allerlei soorten wratten. Uiteindelijk slaagde hij in zijn opzet, maar gemakkelijk ging dat niet. Het duurde meer dan tien jaar voor hij gelijk kreeg. Gaandeweg bleek waarom het zo lastig was. Er zijn heel veel verschillende virussen in het spel. Vandaag de dag zijn meer dan 130 leden van de familie humane papillomavirussen bekend, voor een belangrijk deel ontdekt door Zur Hausen. Sommige veroorzaken kanker, andere wratten, en weer andere maken niemand ziek. Tegen de meest voorkomende kankerverwekkende varianten bestaan tegenwoordig vaccins, die de kans op baarmoederhalskanker met 70 procent verminderen. Zonder Zur Hausen en zijn wrattenwerk was het vast nog niet zo ver, zegt Peter Snijders, die als hoogleraar pathologie aan de Amsterdamse VU gespecialiseerd is in humane papillomavirussen en hun verwoestende uitwerking. Snijders: “Ik denk dat hij baanbrekend werk heeft verricht. Niet alleen bij de ontdekking van HPV als oorzaak van baarmoederhalskanker, maar ook bij de verdere opheldering van het mechanisme daarachter. Die vaccins gaan veel leed voorkomen. ”

Elmar Veerman