Het is rond Antarctica het afgelopen jaar niet warmer, maar juist kouder geworden. Drijvende kracht achter de afkoeling zijn ijskoude onderwaterstromen in de Zuidelijke Oceaan, melden de ongeveer twintig oceanografische onderzoekers die hebben meegevaren op het internationale onderzoeksschip de Polarstern. Hein de Baar, onderzoeker bij het NIOZ en docent aan de Rijksuniversiteit Groningen, coördineert het werk van dertig van de onderzoekers die aan boord waren. De ervaringen van zijn team zijn sinds 2007 te volgen via het weblog ‘IJzer gezocht’. De Baar: "Grafieken laten duidelijk zien dat het ijs op de Zuidpool steeds dikker wordt." Maar ook met gezond verstand kun je dat concluderen. "In het afgelopen jaar kwamen we nauwelijks met de boot door het ijs heen." De Baar zag ook met eigen ogen dat het ijs aan de andere kant van de wereld, op de Noordpool, in september 2007 alle records brak. Niet het laatste, verwacht hij. "We gaan er van uit dat daar over veertig jaar helemaal geen ijs meer ligt na de zomer. Maar als we er nieuwe berekeningen op los laten zou dat ook wel eens vanaf 2015 kunnen zijn. Wit zee-ijs reflecteert het zonlicht. Het pikzwarte water dat voor het smeltende ijs in de plaats komt, absorbeert dat licht juist. Hierdoor versnelt het hele proces ook nog eens." Het onderzoek van De Baar zelf richt zich op ijzer. IJzer is het enige element dat echt schaars is rond de polen en dat algen (fytoplankton) nodig hebben om koolstofdioxide (broeikasgas) om te zetten in voedzame suikers. Zo hebben algen dus een behoorlijke invloed op het klimaat. "We hebben dit jaar waterkolommen van vijf kilometer diep doorgemeten bij de Zuidpool. Er is daar meer ijzer dan we hadden gedacht." De Baar onderzocht eerder ook of het toevoegen van ijzer aan het water rond Antarctica het broeikaseffect zou tegengaan, maar dat bleek tegen te vallen: "De ijzerdeeltjes zinken meteen, en daar beneden is het veel te donker voor algen.’ Inmiddels is het onderzoek naar ijzer afgerond. En is De Baar weer in Nederland. De Polarstern is onderweg van Chili naar Canada. De groep onderzoekers, die inmiddels plaats heeft gemaakt voor een andere ploeg, heeft een zware tijd achter de rug. Door een helikoptercrash, een paar maanden geleden, kwamen twee onderzoekers om het leven en raakten er drie zwaar gewond. "Door het ongeluk hebben we wel wat vertraging opgelopen. Het wachten is nu nog op monsters van andere onderzoeken. Veel monsters konden meteen aan boord onderzocht worden. De geofysische onderzoekers kunnen meteen met de cijfers aan de slag, maar chemisch onderzoekers moeten altijd eerst hun monsters meten. Zij werken echt keihard, meestal in ploegendiensten: acht uur op, acht uur af." Onderzoek doen op de polen is een hele onderneming. Hoe krijg je je meetapparatuur aan het eind van de wereld, waar kun je slapen en hoe zit het eigenlijk met de avondhap? Vandaar dat allerhande onderzoeksinstituten de krachten bundelen en een boot delen. De Polarstern is zo’n schip en jaarlijks is het aan zowel de Noord- als de Zuidpool te vinden met meer dan vijftig onderzoekers aan boord die dag en nacht in de weer zijn met reageerbuizen, flesjes en microscopen. Dat moet haast wel een wedstrijd worden. De Baar: "Het is heel stimulerend. Iedere ochtend hielden de twee meteorologen aan boord een weerpraatje, net als op televisie. Aan de hand daarvan maakte iedereen zijn plannen voor die dag. ’s Avonds kwam iedereen weer bij elkaar en presenteerden we soms onze bevindingen." Robert Lagendijk