De eerste tand werd op 29 juni vorig jaar al trots aan de pers getoond. Hij was twee dagen eerder gevonden in een Noord-Spaanse grot met de naam Sima del Elefante (‘Olifantsspleet’) en zou wel eens 1,2 miljoen jaar oud kunnen zijn, zei onderzoeker José Maria Bermudez de Castro. Hij wist op dat moment nog niet dat zijn team de volgende dag ook een stuk van de onderkaak van dezelfde oermens zou vinden. Dat bleef tot vandaag geheim. Kaak en tand zaten in een bodemlaag waarvan de leeftijd nu met verschillende methoden is afgeleid, schrijft een grote groep onderzoekers in Nature. En inderdaad komen de schattingen uit rond de 1,2 miljoen jaar. Daarmee is bewezen dat dit met afstand de oudste mensenresten zijn die ooit in Europa zijn gevonden. Eerdere recordhouders kwamen uit een grot die tweehonderd meter verderop lag. Ze waren zo’n vierhonderdduizend jaar jonger. Sima del Elefante is een holte van achttien meter diep die laag voor laag is volgelopen met grond. Toen de eigenaar van de kaak nog leefde, was de ruimte nog bijna helemaal leeg. Een prima plek om gereedschap te maken, blijkbaar, want er zijn niet alleen stenen werktuigen gevonden, maar ook het afval dat bij het maken ontstond. En dus die kaak. Bovendien vond het onderzoeksteam allerlei dierenbotten. Van de grotere beesten, zoals varkens, paarden en bisons, waren dat vooral lange beenderen. Sommige daarvan dragen sporen van menselijke activiteit. Er zitten krassen op, die worden toegeschreven aan het afschrapen van vleesresten, of ze zijn gebroken om het merg te pakken te krijgen. Die botten en botjes geven ook aanwijzingen over het plaatselijke klimaat van toen, en daarmee over hun ouderdom. Ze zijn zorgvuldig bekeken en toegeschreven aan verschillende soorten knaagdieren, spitsmuizen, wezels, een aap en ook roofdieren als beren en wolven. Veel van die soorten zijn nu uitgestorven of in de loop van de evolutie veranderd. Ook dat helpt om de ouderdom van de grondlaag te bepalen. Op basis van de dierenbotten alleen zouden de onderzoekers hebben geschat dat de laag waarin het stuk mensenkaak lag tussen de anderhalf en 1,3 miljoen jaar oud zou zijn. Isotopenonderzoek vertelt een iets ander verhaal. De onderzoekers hebben gekeken naar het voorkomen van twee radioactieve elementen in stukken kwartsgesteente. Die elementen, aluminium-26 en beryllium-10, ontstaan onder invloed van kosmische straling, en dat gebeurt alleen als zo’n steen aan de oppervlakte ligt. Is het brok kwarts in een grot terechtgekomen, dan vervallen die radioactieve elementen langzaam, zonder ze via kosmische straling weer worden aangevuld. Heel langzaam zelfs. Het aluminium doet er rond de 717 duizend jaar over om voor de helft te verdwijnen en bij het beryllium is die halfwaardetijd 1,34 miljoen jaar. Door te meten hoeveel ervan over is, weet je wanneer een stuk kwarts in de grot gevallen is. Voor een steen die veertig centimeter boven de kaak had gelegen, was dat 1,22 miljoen jaar geleden, maar het zou ook 160 duizend jaar meer of minder kunnen zijn. Een stukje kwarts dat een stukje verderop tussen dezelfde botten lag als de mensenkaak, kreeg de leeftijd van 1,13 miljoen jaar toegeschreven. Al met al blijft 1,1 à 1,2 miljoen jaar een goede schatting, concludeert het team. Dat maakt Sima del Elefante de plek met de oudst bekende menselijke bewoning van Europa. Wat voor mensen het precies waren, en of ze uit het zuiden of uit het oosten kwamen, is nog niet helemaal duidelijk. Het oosten lijkt volgens de onderzoekers het meest waarschijnlijk, want de kaak vertoont opvallend veel overeenkomsten met een 1,6 miljoen jaar oud exemplaar dat is gevonden in Dmanisi, Georgië. Zeker is in ieder geval dat het geen moderne mensen waren die in de grot hun stenen kapotsloegen. Voorlopig hebben Bermúdez de Castro en zijn medegravers de kaak toegeschreven aan de soort Homo antecessor, dezelfde soort die vierhonderdduizend jaar later op deze plek leefde. Het fragment is te klein om daar helemaal van overtuigd te zijn. Mogelijk was dit de laatste gezamenlijke voorouder van de moderne mens en de Neanderthaler, die tot enkele tienduizenden jaren geleden nog in Europa rondliep. Maar het kan ook zijn dat de soort later onder de voet is gelopen door een nieuwe immigratiegolf uit Afrika of het oosten. Het verhaal van de menselijke stamboom, met zijn takken en zijtakken, is nog lang niet af. Elmar Veerman Eduald Carbonell e.v.a.: ‘The First hominin of Europe’, nature, 27 maart 2008