Onderzoek naar pijn betekent vrijwel altijd dat proefdieren te lijden hebben, en dat was in dit geval niet anders. Muizen en ratten in het laboratorium van de Zwitserse farmacoloog Hanns Ulrich Zeilhofer kregen de bijtende stof formaline onder hun huid gespoten, hun zenuwen werden afgebonden, er werden ontstekingen in hun poten opgewekt, ze werden blootgesteld aan hitte en kou. Allemaal behandelingen die ontworpen zijn om ze expres pijn te doen. Voor het goede doel natuurlijk. De onderzoekers wilden een manier vinden om chronische pijn beter te bestrijden. Dat is gelukt, laten Zeilhofer en zijn collega's met een artikel in Nature zien. Ze vonden een stof die ratten langdurig kon vrijwaren van pijn, zonder dat de beesten daar suf van werden of er verslaafd aan raakten. Ook werd het effect niet minder na een paar dagen gebruik. Daarmee lijkt deze nieuwe aanpak de drie belangrijkste problemen van bestaande middelen tegen pijn, zoals morfine, te kunnen omzeilen. Het nieuwe middel behoort tot de klasse van de benzodiazepinen. Andere stoffen uit die groep worden veel voorgeschreven tegen angst, als kalmeringsmiddel en als slaapmiddel. Ze werken ook wel tegen pijn, maar worden daar vanwege hun slaapverwekkendheid niet tegen gebruikt. Diazepam, oftewel valium, is een van de bekendste. Met die stof begonnen de Zwitsers en Duitsers hun onderzoek. Ze injecteerden valium in het ruggenmerg van muizen, waar de zenuwen lopen die pijnprikkels uit het lichaam naar de hersenen vervoeren. Valium kan die signalen remmen, door aan een zogenaamde GABAa-receptor te binden, een soort schakelaar aan de buitenkant van speciale zenuwcellen. Het spul werkt dus als pijnstiller in de ruggengraat. Maar in de hersenen zitten óók GABAa-receptoren, en daar leidt valium tot slaperigheid. De onderzoekers wilden wél de pijnstillende effecten, maar niet de slaperigheid. Dus namen ze de GABAa-receptor onder de loep. Die bestaat in allerlei versies, en de hoop was dat verschillende versies verantwoordelijk waren voor de twee effecten. Zeilhofer en zijn team gebruikten muizen waaraan genetisch gesleuteld was, zodat steeds verschillende versies van de GABAa-receptor ongevoelig werden voor valium. Tot hun grote voldoening vonden ze dieren die wel minder pijn kregen door valium, maar er niet slaperig van werden. Daarmee waren ze er natuurlijk nog niet. Nu moesten ze een stof vinden die wel op de pijnstillende GABAa-receptoren in het ruggenmerg inwerkt, maar niet op de slaapverwekkende versies in de hersenen. Zo'n stof bleek al te bestaan, zagen ze in de wetenschappelijke literatuur. Hij draagt de weinig inspirerende naam L-838,417. Helaas, bij muizen werkt de stof niet goed als pijnstiller. Het muizenlichaam breekt hem daarvoor namelijk veel te snel af. Maar bij ratten die L-838,417 in hun bloed gespoten kregen, deed het spul wél wat de onderzoekers hadden gehoopt. Wat maar weer eens onderstreept dat een rat niet gewoon een groot uitgevallen muis is, maar echt een ander beest. L-838,417 verminderde de pijn die de onderzoekers toebrachten net zo goed als morfine, zonder bijverschijnselen als verlamming, sufheid en verminderde gevoeligheid voor andere prikkels dan pijn. En de ratten hadden er tijdens een negen dagen durende proef niet steeds meer van nodig, zoals bij morfine wel het geval is. Op hersenscans van de ratten was te zien dat ze inderdaad minder leden als ze de pijnstiller hadden gekregen. Niet alleen de hersencentra waar de pijn binnenkomt waren minder actief, maar ook de delen die iets te maken hebben met de emotionele reactie op pijn. De volgende uitdaging is natuurlijk een stof te vinden of te ontwerpen die hetzelfde bij mensen doet als L-838,417 bij ratten. Dat kan snel gaan, want. daar wordt al hard aan gewerkt. Overigens om een andere reden: farmacologen zoeken angstremmers die niet slaperig maken. Als dat lukt, is er een goede kans dat zo'n stof ook prima geschikt is om chronische pijn mee te bestrijden, schrijven Zeilhofer en zijn collega's. En dat is iets waar miljoenen mensen reikhalzend naar uitkijken. Elmar Veerman Julia Knabl e.a.: 'Reversal of pathological pain through specific spinal GABAa receptor subtypes', Nature, 17 januari 2008