“Hoe passen de filosofische, psychologische en neurobiologische inzichten over het bewustzijn in elkaar? Staan ze elkaar in de weg of vullen ze elkaar aan? Bestaat er een ‘ik’? Wat zijn gevoelens? Wat is het geheugen? De spannendste vragen ontbraken volstrekt in het filosofische curriculum, en daarin is, voor zover ik zie, tot op heden veel te weinig veranderd.”

Met deze zinnen in het voorwoord maakt Richard David Precht in één klap duidelijk welk gat hij vult met zijn boek ‘Wie ben ik – en zo ja, hoeveel?’. Filosofen hebben in de loop der eeuwen heel wat stellingen geponeerd over de menselijke natuur, zonder dat ze experimentele gegevens hadden om die op te baseren. Nu zijn zulke gegevens er wel. Precht gebruikt ze om oude filosofische vragen opnieuw te bekijken.

Neem het probleem van de vrije wil. Kan een mens willen wat hij wil? Volgens de excentrieke negentiende-eeuwse filosoof Arthur Schopenhauer niet, want hij zag het verstand als de knecht van de wil. Die visie was revolutionair, omdat tot dan toe iedereen ervan uitging dat het omgekeerd werkte, althans bij verstandige mensen.

De experimenten van hersenonderzoeker Benjamin Libet hebben Schopenhauer lang na zijn dood deels gelijk gegeven. In 1979 toonde Libet namelijk aan dat iemand die besluit zijn hand te bewegen, zich pas van dat besluit bewust wordt, nádat zijn hersenactiviteit de aankomende beweging al heeft verraden. Het bewustzijn hobbelt in dit soort situaties ongeveer een halve seconde achter onbewuste processen in de hersenen aan.

Geen vrije wil dus? Die conclusie zou veel te ver voeren, vindt Precht. Er zijn heel verschillende wilsimpulsen. “De wil om eindexamen te doen, rechten te studeren of je verjaardag met een groot feest te vieren, is veel gecompliceerder dan bijvoorbeeld een hongergevoel dat je ertoe brengt iets te willen eten.” Waarna hij doorgaat naar een verwante kwestie: de moraal.

Wat vinden we goed en kwaad, is zo’n besef aangeboren, waar zit moreel besef in de hersenen? Is abortus ethisch, en euthanasie? Mag je dieren eten? Precht geeft uiteraard geen waterdichte antwoorden, want het blijven subjectieve kwesties. Maar hij komt een heel eind, door logisch redeneren te combineren met wetenschappelijke inzichten.

En dat leidt bijvoorbeeld tot deze passage: “Onze spiegelneuronen vonken bij het loeien van een kalfje in het slachthuis, maar blijven inactief bij een als schnitzel verpakt stukje daarvan. De vraag in hoeverre men zich door verstandelijke overwegingen van het eten van vlees wil laten afbrengen, moet ieder voor zichzelf beantwoorden. Als je er redelijk over nadenkt, zul je wel moeten zeggen dat de argumenten tegen het eten van vlees waarschijnlijk beter en overtuigender zijn dan de argumenten ervoor.”

In Duitsland trok ‘Wie ben ik?’ aanvankelijk weinig aandacht. Maar dat veranderde na een aantal televisieoptredens van Precht. Inmiddels zijn meer dan een half miljoen exemplaren van het boek verkocht. De Nederlandse versie ligt sinds kort in de winkels.

Het boek leest als een trein en is ook geschikt voor mensen die weinig tot niets van filosofie weten. Precht combineert moeiteloos kennis uit allerlei bronnen, van antieke geschriften van Plato tot het wetenschapsnieuws van vorig jaar. Filosofie was nog nooit zo flitsend.

Kortom: het boek verdient het om ook hier een bestseller te worden. Alleen al vanwege het voorlaatste hoofdstuk, over de vraag hoe je gelukkig kunt worden. Een hedendaagse stroming, de positieve psychologie, bevestigt wat de Griekse wijsgeer Epicurus al eeuwen voor het begin van onze jaartelling onderwees, schrijft Precht. Waarna hij zeven simpele regels geeft die gelukkig maken. 

'Wie ben ik – en zo ja, hoeveel?' is verschenen bij uitgeverij Nieuw Amsterdam (EUR 19,95)