De truc gaat als volgt: laat iemand zijn beide armen op een tafel leggen en dek er eentje vanaf de schouder af met een doek. Neem die arm bovendien uit het zicht door er een schot voor te zetten. Leg vervolgens aan de andere kant van dat schot, dus duidelijk in beeld, een rubberen arm. Streel daarna tegelijkertijd de rubberen hand en de verstopte, echte hand. Na een tijdje zal de proefpersoon tot zijn verbazing uitroepen dat hij ‘voelt’ dat de rubberen hand wordt geaaid. En dat het daarmee lijkt of de rubberen hand zijn echte hand is. Ook al weet die persoon natuurlijk dat het ding hartstikke nep – en allesbehalve van hemzelf - is. Wetenschappers gebruiken deze proef al jaren om te onderzoeken hoe de hersenen het lichaam zien. Want het lijkt weliswaar vanzelfsprekend dat armen, benen, vingers en tenen deel uitmaken van hetzelfde lijf, maar dat is niet zo. Het brein bepaalt wat tot dat lijf behoort en wat niet. En soms sluit de grijze massa lichaamsdelen uit. Bekend zijn de verhalen van mensen die een deel van hun lichaam na een beroerte negeren, of van mensen die een ledemaat als totaal vreemd beschouwen en daar zo’n last van hebben, dat ze het willen laten amputeren. Aan de andere kant is er de fantoompijn: pijn in een lichaamsdeel dat al afgezet is. Maar terug naar de truc. Tot voor kort ging alle aandacht uit naar de rubberen hand. Niemand bekommerde zich om de echte hand, verscholen onder die doek en achter dat schot. Een team van Britse en Leidse onderzoekers deed dat wel. Onder leiding van Lorimer Moseley, werkzaam aan de universiteit in Oxford (Engeland), onderwierp de ploeg proefpersonen aan het rubberen-handexperiment. Daarbij hielden de onderzoekers vooral de verborgen hand in de gaten. Hun bevindingen beschrijven ze deze week in het wetenschappelijke tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Terwijl de proefpersonen zich verbaasden over de ‘gevoelens’ in de rubberen hand, gebeurde er iets opmerkelijks in het equivalent van vlees en bloed. Dat werd koeler. Niet veel, pakweg een derde graad Celsius, maar toch. De proefpersonen die het ‘gevoeligst’ waren voor de strelingen van de rubberhand hadden de koelste handen. Anders gezegd: hoe sterker de illusie, hoe sterker de temperatuurdaling in de verstopte, echte hand. En dat was niet het enige, schrijft Moseley in PNAS. Ook de gevoeligheid van de verborgen hand nam af. Na het experiment met de rubberen hand raakten de wetenschappers beurtelings de wijsvingers van de beide echte handen van de proefpersonen aan. Ze deden dat heel snel achter elkaar. De proefpersonen moesten aangeven welke vinger het eerste geraakt was. Als dat de vinger van de verborgen hand was, hadden ze het vaak mis. Ze zeiden bijvoorbeeld dat er niet één vinger als eerste was aangeraakt, maar dat ze op beide vingers tegelijk een tik voelden. Terwijl de vinger van de verborgen hand toch echt als eerste geraakt was. Het lijkt er daarmee volgens de onderzoekers op dat de hersenen de echte, verborgen hand beginnen af te stoten. En dat terwijl de eigenaars van die hersenen, de proefpersonen, heel gewone, gezonde mensen waren. Die – nogmaals – echt wel wisten dat hun ware hand onder een doek, achter een schot lag en dat het rubberen ding voor hun neus niets meer was dan een rubberen ding voor hun neus. Behalve opmerkelijk, zijn de resultaten van het onderzoek in de toekomst wellicht waardevol voor de behandeling van aandoeningen als schizofrenie, epilepsie, anorexia en de eerder genoemde gevolgen van een beroerte. Mensen die daaraan leiden hebben behalve een verstoord lichaamsbeeld, vaak een ontregelde lichaamstemperatuur. Niemand had alleen bedacht dat die twee iets met elkaar te maken konden hebben, schrijft Moseley. “De gedachte was dat de ontregeling van de lichaamstemperatuur simpelweg een gevolg was van schade aan het autonome deel van het zenuwstelsel.” Het autonome zenuwstelsel opereert zonder bewuste controle en regelt onder meer de ademhaling en spijsvertering. Maar misschien treft het – hogere - brein ook een deel van de blaam. En biedt dat daarmee nieuwe mogelijkheden voor behandeling. Remy van den Brand G. Lorimer Moseley e.a.: ‘Psychologically induced cooling of a specific body part caused by the illusory ownerschip of an artificial counterpart’, PNAS Early Edition, 26 augustus 2008