Economen zouden het graag anders zien, maar mensen zijn geen rationele beslissers die altijd puur hun eigenbelang najagen. Dat blijkt steeds weer uit het ultimatumspel, een proef waarbij twee mensen een geldbedrag moeten delen. De één stelt een verdeling voor, bijvoorbeeld ‘ik acht euro en jij twee’, de ander kan dat aanbod slechts afwijzen of aannemen. Bij een afwijzing lopen beide proefpersonen de buit mis. Mensen blijken als verdeler meestal 40 tot 50 procent van het totaalbedrag weg te geven. Voor minder dan 20 procent wil bijna niemand zijn akkoord geven. Eigenlijk raar, want een klein beetje is toch altijd nog beter dan helemaal niets. Maar het gevoel dat oneerlijk gedrag niet door de beugel kan, weegt zwaarder. Mensen zijn morele dieren. Hoe zit dat bij andere soorten? Dat is nogal lastig te onderzoeken, maar het is drie evolutionair antropologen aan het Duitse Max Planck Instituut nu toch gelukt. Ze lieten chimpansees een simpeler versie van het ultimatumspel spelen, met rozijnen als inzet. De resultaten van al dat geschuif met gedroogde druiven verschijnt vandaag in Science. In deze versie van het ultimatumspel kan de eerste deelnemer kiezen uit twee verdelingen, bijvoorbeeld ‘ieder vijf rozijnen’ en ‘ik acht rozijnen en jij twee’. De onderzoekers gebruikten daarvoor een ingenieuze opstelling. Twee apen zaten in verschillende kooien. Aap één kon kiezen uit twee touwen, die ieder verbonden waren met een plank. Trok hij eraan, dan kwam die plank dichterbij. Maar pas als aap twee de gekozen plank met een stok nog dichterbij haalde, konden beide dieren de rozijnen grijpen die voor ze klaarlagen, ieder aan zijn eigen kant. Was de keus tussen twee om acht en acht om twee, dan koos de eerste chimp er in driekwart van de gevallen voor om zelf acht rozijnen te incasseren. De tweede stemde daar bijna zonder uitzondering mee in. Ook als het alternatief niet twee om acht, maar vijf om vijf was, zag nummer twee zelden een reden om de deal te weigeren. Liever twee rozijnen dan niks, tenslotte. En dan was er nog een verdeling waarbij chimp één mocht kiezen tussen acht rozijnen of tien. De ander zou in het laatste geval helemaal niets krijgen. Daarbij bleek dat de apen best lief voor elkaar zijn, want in iets meer dan de helft van de gevallen besloot de kiezende aap zijn maatje ook een paar rozijnen te gunnen, ten koste van hemzelf. En op hun beurt waren de nummers twee in iets meer dan vijftig procent van de proeven bereid om de plank naar de kooi toe te trekken als dat ze geen enkele rozijn opleverde. Dezelfde proef is met mensen gedaan, maar dan met geld in plaats van rozijnen – en zonder kooien. Daarbij is het gedrag van de tweede persoon sterk afhankelijk van het alternatief dat de eerste heeft. Niet kiezen voor een gelijkwaardige verdeling, terwijl dat wel had gekund, wordt niet gewaardeerd. Het roept ook woede op, geven proefpersonen te kennen. De apen geven in dezelfde situatie geen blijk van opwinding. Hoewel de mens dus niet voldoet aan het ideaalbeeld dat economen van consumenten hebben, blijkt de ‘homo economicus’ die zij in het leven hebben geroepen, toch te bestaan. Het is de chimpansee. Elmar Veerman Keith Jensen, Joseph Call en Michael Tomasello: ‘Chimpanzees arre rational maximizers in an ultimatum game’, Science, 5 oktober 2007