Twee onderzoeksgroepen rapporteren tegelijk dat ze stamcellen kunnen maken uit menselijke huid. Japanners van de universiteit van Kyoto schrijven erover in Cell en een Amerikaans gezelschap van de universiteit van Wisconsin-Madison gebruikt Science als podium. Hun aanpak verschilt op details. Stamcelgeneeskunde wordt straks big business, en daarom is er nu een felle wetenschappelijke race bezig. Iedereen probeert embryonale stamcellen te maken met het DNA-profiel van een mens naar keuze. Uit zo’n embryonale stamcel kunnen alle mogelijke weefsels gekweekt worden, en daarmee zijn patiënten op te lappen zonder kans op afstotingsverschijnselen, is de gedachte. Er leken tot nu toe twee hoofdwegen naar de pot met goud. Aanvankelijk hadden onderzoekers hun hoop vooral gevestigd op een methode waarbij menselijke embryo’s nodig zijn. Dat is ethisch omstreden en het wilde bovendien maar niet lukken met de techniek. Een andere weg is het zó bewerken van volwassen mensencellen, dat ze zich weer als een cel uit een heel jong embryo gaan gedragen. Die aanpak had de laatste jaren al de beste papieren, en neemt deze week definitief de leiding. Opwinding was er al. De Japanners Kazutoshi Takahashi en Shinya Yamanake lieten een jaar geleden weten dat ze embryo-achtige stamcellen hadden gemaakt uit huidcellen van een muis. De truc was om extra exemplaren in te bouwen van een viertal genen dat heel actief is in jonge embryo’s. Bij mensen blijkt het nagenoeg hetzelfde te gaan, schrijven ze nu. Met behulp van een virus smokkelden de Japanners de vier genen binnen in huidcellen van een 36-jarige vrouw. Door die cellen vervolgens zorgvuldig te verwennen, wisten ze er meer van te kweken. Na een maand konden ze er exemplaren uithalen die in niets te onderscheiden waren van embryonale stamcellen. Die zijn niet alleen onbeperkt te vermeerderen in bakjes, maar kunnen na een duwtje in de juiste richting ook uitgroeien tot allerlei gespecialiseerde cellen, bewees het team van Takahashi en Yamanake. De onderzoekers maakten er zenuwcellen van, en hartspiercellen. Klompjes van die laatste begonnen na twaalf dagen spontaan te pulseren in hun bakje. Het Amerikaanse team deed ongeveer hetzelfde, maar begon met cellen uit de voorhuid van een pasgeboren jongetje. Toen die waren omgevormd tot embryo-achtige stamcellen, werden ze ingespoten bij muizen zonder afweersysteem. Daar groeiden ze uit tot teratomen, een soort tumoren met een mix van weefsels. Waarmee bewezen is dat die cellen inderdaad van alle markten thuis zijn. Hoewel de aanpak van de twee groepen veel op elkaar lijkt, zijn er opvallende verschillen. De Japanse groep gebruikte de vier genen Oct4, SOx2, Klf4 en c-Myc. Die eerste twee zitten ook in het Amerikaanse pakket, maar de laatste twee zijn daar vervangen door Nanog en Lin28. Blijkbaar zijn er meerdere mogelijkheden om een cel aan te zetten tot embryo-achtig gedrag. Klaar voor de kliniek is deze aanpak nog niet, vanwege het gebruik van virussen om genen in de cellen te brengen. Zo’n virus stopt die genen op onvoorspelbare plaatsen in het DNA, en dat kan ervoor zorgen dat een cel zich uiteindelijk ontwikkelt tot kankercel. Beter zou zijn om een manier te ontwikkelen waarmee de benodigde genen wel in de cel terechtkomen, maar niet hoeven te worden ingebouwd in het DNA. Het mooiste zou zijn als ze na de eerste celdeling verdwijnen. Dat zou moeten volstaan, want, schrijven de Japanners, de ingebrachte genen zijn alleen actief in het allereerste begin. Is een cel eenmaal succesvol van zijn oude identiteit ontdaan, dan worden ze uitgeschakeld. Het Amerikaanse team ziet nu al grote mogelijkheden voor hun techniek. De namaak-embryocellen kunnen handig zijn bij het bestuderen van de ontwikkeling en functie van allerhande weefsels, schrijven ze. En ze zouden het ontdekken en testen van medicijnen eenvoudiger kunnen maken. Maar de hoofdprijs is natuurlijk het maken van weefsels voor patiënten in nood. Het ziet ernaar uit dat het een kwestie van tijd is voor dat gaat lukken, en niet eens zo veel tijd. En dat zonder gehannes met menselijke embryo’s. Daarop is onmiddellijk met opluchting gereageerd, onder meer door president Bush, fervent beschermer van ongeboren leven. Elmar Veerman Junying Yu e.a.: ‘Induced pluripotent stem cell lines derived from human somatic cells’, Sciencexpress, 22 november 2007 Kazutoshi Takahashi e.a.: ‘Induction of pluripotent stem cells from adult fibroblasts by defined factors’, Cell, 30 november 2007