Het zijn serieuze hersenspoelpraktijken waarmee een bijenkoningin haar volk eronder houdt. De vorstin omringt zich met een geurstof, het feromoon QMP, dat de werking van bijenhersens een beetje aanpast en zorgt dat werkers niet in opstand komen, ontdekten Vanina Vergoz en haar collega's van de Universiteit van Otago on Nieuw-Zeeland. Maar het werkt bij jongere werksters anders dan bij oudere onderdanen. In de bijenkorf is alles strak geregeld. Elke bij kent zijn plek. Een van de manieren waarop deze insecten hun samenleving organiseren is door verschillende leeftijdsgroepen bijpassend werk te laten doen. Bijen beginnen in de korf, waar ze het nest schoonhouden en onderhouden. Naarmate ze ouder worden verlaten ze vaker hun woning om nectar te zoeken. De bijenkoningin speelt ook een grote rol in het in goede banen leiden van de maatschappij in de korf. Om alles op een voor haar gunstige manier te laten verlopen, maakt de koningin gebruik van de geurstof QMP. Met dit feromoon trekt ze werkers aan die haar graag willen voeren en aan de bijenwoning willen bouwen. Deze geur zorgt er ook voor dat er geen andere koninginnen opstaan om de macht over te nemen. Maar als het bijenstaatshoofd dit machtsinstrument te vaak inzet gaat het tegen haar werken en stoot het de werkers juist af. In zeer hoge hoeveelheden kan het koninginneferomoon zelfs agressief gedrag oproepen. Als dit gebeurt bij oudere werkers is dat niet zo erg, omdat die niet zoveel in het nest rond hoeven te hangen. Maar jonge bijen moeten in het nest blijven om hun taak goed te kunnen doen en daarom zorgt de koningin ervoor dat haar jonge werkers helemaal geen geuren vies kunnen vinden. Om dit voor elkaar te krijgen zet ze weer dezelfde geurstof QMP in. Het spul blokkeert namelijk ook het systeem waarmee haar jonge werkers dingen vies leren vinden. Onderzoekster Vergoz kwam op het spoor van het hersenspoelmechanisme van bijenkoninginnen door eerder onderzoek, waaruit bleek dat het feromoon QMP het dopaminesysteem van werkers aanpast. Daarmee wordt de manier waarop deze werkers leren ook anders, omdat dit systeem daarin een belangrijke rol speelt. Bijen kunnen verbazingwekkend veel leren over geuren en kleuren, wat ze helpt op hun speurtochten naar voedsel. Door te leren welke geuren aantrekkelijk zijn komen bijen smakelijke hapjes sneller op het spoor. Bijen kunnen ook een aversie ontwikkelen tegen een bepaalde geur. Dat is handig omdat ze op die manier gevaren kunnen ontwijken of vijanden kunnen herkennen. Vergoz vroeg zich af of de aanwezigheid van de geurstof van de koningin iets verandert aan de manier waarop bijen aanleren een geur vies te vinden. Om hierachter te komen leerde ze zes dagen oude bijen eerst een geur vervelend te vinden door de bijen een elektrische schok toe te dienen terwijl ze de beestjes de geur liet ruiken. Hierdoor koppelen deze bijen de nare herinnering van de schok aan de verder onschuldige geur. Na een uur liet ze de bijen dezelfde geur nog eens ruiken, waarop de diertjes hun angel uitstaken. Zo gaven ze aan dat ze de geur vervelend waren gaan vinden. Maar zodra Vergoz dezelfde procedure herhaalde met jonge bijen die blootgesteld waren aan het koninginneferomoon QMP, werkte het allemaal niet meer zo gemakkelijk. Deze bijen bleken helemaal niet in staat zijn een geur vies te leren vinden en lieten hun angel dus ook niet zien. Ze waren nog wel goed in staat geuren lekker te vinden. Dat kan omdat het aanleren van lekkere geuren gebruik maakt van een ander leersysteem, waarbij dopamine geen rol speelt. De onderzoekers zagen dat bij vijftien dagen oude bijen het aanleren van vieze geuren al niet meer onderdrukt werd door het koninginneferomoon. De hersenspoelpraktijken zijn dus leeftijdsafhankelijk. Dat moet ook wel, omdat bijen andere taken krijgen als ze ouder worden, en steeds vaker het nest verlaten. En dan komt het steeds meer van pas dat ze vieze en lekkere geuren kunnen onderscheiden. Bijen die goed kunnen leren wat aantrekkelijk en afstotelijk is, zijn ook handiger voor de rest van de kolonie, die afhankelijk is van de nectar die hun verkennende kameraden verzamelen. Lemke Kraan Vanina Vergoz, Haley A. Schreurs, Alison R. Mercer, 'Queen Pheromone Blocks Aversive Learning in Young Worker Bees', Science, 20 juli 2007.