Waar rook is, is vuur en waar kattenpis is, is de bijbehorende kat vaak niet ver weg. Zo ongeveer moet de redenering van ratten en muizen zijn. De dieren hebben namelijk een afkeer van de geur van kattenurine en dat is maar goed ook. Want het vermijden van dit luchtje, en daarmee ook de katten, is niet onverstandig voor dieren die zo hoog op het lijstje van favoriete poezensnacks staan.

Vervelend is het dan ook, als de dieren na infectie door de parasiet Toxoplasma gondii deze afkeer verleren. Ze gaan de geur van kattenpis zelfs een beetje lekker vinden. En dat is gevaarlijk. De kat komt deze ommekeer uiteraard alleen maar goed uit. Maar er blijkt nóg een partij baat te hebben bij de verandering in smaak van muis en rat, de parasiet zelf. Het beestje gebruikt zowel ratten en muizen, als poezen, als gastheer. Maar hij kan zich alleen seksueel voortplanten in de maag van een kat. Om zijn levenscyclus rond te maken moet de gastheer van deze opportunist worden opgegeten door een poes. Aha, dat riekt naar een complot!

Maar hoe specifiek verandert de parasiet het gedrag van zijn gastheer, vroegen onderzoekers van de Universiteit van Stanford in Canada zich af. Want tot een echt complot is het kleine beestje natuurlijk sowieso niet in staat. Maar als de infectie de angst voor kattenpis wél vermindert en andere angsten niet, is dit koren op de molen voor aanhangers van de hypothese van gedragsmanipulatie. Volgens deze hypothese kunnen parasieten specifiek gedrag van hun gastheer veranderen om zo hun eigen kans op overdracht te vergroten. Dat klinkt leuk, maar de afgeleerde angst voor kattenpis kan natuurlijk net zo goed een ordinaire bijwerking zijn van de infectie die de parasiet veroorzaakt. De beestje hebben namelijk de neiging om zich te concentreren in de amygdala, een kleine amandelvormige structuur in de hersenen die mede bepaalt hoe dieren met angst omgaan.

De onderzoekers besloten het eens uit te zoeken. Deze week presenteren ze hun resultaten in het tijdschrift PNAS. De neurale processen die betrokken zijn bij allerlei soorten angsten overlappen voor een groot deel. Als de toxoplasma-infectie meerdere van deze angsten tegelijk beïnvloedt, is de gedragsverandering niet specifiek en is de angst voor poezenplas waarschijnlijk gewoon een bijwerking van de infectie. Maar als de infectie alléén de angst voor kattenpis verandert, mag worden aangenomen dat de parasiet toch een behoorlijk achterbaks mormel is.

Om dit te testen, werden ratten en muizen in een ruimte gezet met aan de ene kant urine van een kat en aan de andere kant urine van een ongevaarlijk dier. De tijd die de rat of muis aan elke kant van de kooi verbleef werd gebruikt om te meten wat het dier van de kattenpis vond. Ook kregen de knagers nog een heel scala aan andere angstexperimenten te verduren. En wat bleek? Het enige waarin de zieke ratten en muizen verschilden van de gezonde dieren, was in hun afkeer van kattenpis. Alle andere angsten bleven intact.

De gedragsverandering is dus uitermate specifiek. Het is in het belang van de parasiet dat muizen en ratten hun angsten behouden, zodat ze niet in zeven sloten tegelijk lopen. Ze zijn immers hun gastheren. De enige doodsoorzaak waar de ziekteverwekker iets aan heeft, is als het knaagdier door een kat wordt verorberd. Want alleen dan kan hij zich voortplanten in de maag van het beest.

Muizen en ratten zijn overigens niet de enige slachtoffers van het manipulerende gedrag van de toxoplasma-parasiet. Bij mensen wordt het mormel in verband gebracht met schizofrenie, en bij zwangere vrouwen met een vergrote kans op een jongetje. Dat is echter nog niets vergeleken met de herseninfecties die de parasiet bij zeeotters kan veroorzaken, bij die dieren de belangrijkste doodsoorzaak. Al met al is het gedrag van deze parasiet dus niet voor de poes.

Arianne Hinz

Bron: Ajai Vyas, Seon-Kyeong Kim, Nicolas Giacomini, John C. Boothroyd, Robert M. Sapolsky, ‘Behavioral changes induced by Toxoplasma infection of rodents are highly specific to aversion of cat odors’, PNAS Early Edition, 2 april 2007.