Een 23-jarige Britse vrouw raakte vorig jaar juli in coma na een verkeersongeluk. Ze kon niet meer praten, niet meer bewegen en haar ogen waren gesloten. Ze reageerde niet op aanspreken of aanraken en het leek alsof ze diep in slaap was. Na enige tijd verbeterde haar toestand licht. Ze opende overdag haar ogen en haar reflexen kwamen terug. Maar verder veranderde er niets. Haar ledematen lagen roerloos op de lakens en ze reageerde niet op haar omgeving. Een dergelijke toestand wordt 'vegetatief' genoemd. Het is dezelfde staat van (on-)bewustzijn waarin de Amerikaanse Terri Schiavo vijftien jaar lang verkeerde voordat de rechter in maart vorig jaar besloot dat ze mocht sterven. Patiënten in vegetatieve toestand lijken wakker, maar vertonen verder geen spoor van bewustzijn. Of toch? De Britse neurowetenschapper Adrian Owen wist dat er bij sommige patiënten in zo'n vegetatieve staat 'eilandjes' van activiteit voorkomen in hun brein, en hij besloot de jonge patiënte vijf maanden na het ongeval nader te onderzoeken. Terwijl haar hersenactiviteit werd gemeten in een MRI-scanner lazen de onderzoekers zinnen voor. Makkelijke zinnen, maar ook moeilijke zinnen waarin woorden voorkwamen met dubbele betekenissen. De plaatjes die dat opleverde lieten zien dat bij de patiënte dezelfde hersengebieden actief waren als bij gezonde proefpersonen. Maar zo heel verwonderlijk is dat niet, schrijft Owen. Ook slapende proefpersonen en mensen onder narcose reageren zo op de voorleestest. De volgende serie experimenten was evenwel opmerkelijker. Owen vroeg de vrouw allereerst om zich voor te stellen dat ze door haar huis rondwandelde, en de verschillende kamers in gedachten te nemen. Ook vroeg hij de patiënte en de vrijwilligers om in gedachten een tenniswedstrijd te spelen. De resultaten waren verbluffend. "Hun hersenactiviteit was niet van elkaar te onderscheiden,"schrijft Owen in het wetenschappelijke artikel dat deze week in Science verschijnt. Betekent dit dat de patiënte in de vegetatieve toestand nu bij bewustzijn is? Ja, zegt Owen. "Ze hoort wat je zegt, en ze is in staat om - in gedachten - opdrachten uit te voeren. Het feit dat ze meewerkte aan de experimenten geeft aan dat ze zich bewust is van zichzelf en haar omgeving." Owen schrijft er overigens nadrukkelijk bij dat het hier een enkele gevalsbeschrijving betreft. Wat voor de 23-jarige Britse vrouw geldt, hoeft niet voor elke patiënt in een dergelijke vegetatieve toestand te gelden. Al is het alleen maar omdat elke hersenbeschadiging anders is. Commentator Lionel Naccache is in een beschouwend artikel in hetzelfde nummer van Science wat terughoudender. Naccache, verbonden aan het Franse biomedische instituut Inserm, vergelijkt de ondervragingsmethode van Owen en collega's met een Turingtest. Die wordt gebruikt om te kijken in hoeverre een computer in staat is om te converseren als een mens. De achterliggende filosofische vraag is of je een machine wel kunt onderscheiden van een mens met een tamelijk eenvoudige vraag-antwoordtest. De Fransman komt tot de conclusie dat de ondervragingsmethode van Owen alléén niet voldoende is om vast te stellen of iemand bij bewustzijn is of niet. "Het fundament van bewustzijn is dat je zelf kunt aangeven hoe het met je gaat, "vervolgt hij. En dat kan de patiënte in kwestie niet. Naccache pleit voor méér onderzoek, want alleen zo wordt duidelijk wat er nog leeft in de hersenen van vergelijkbare patiënten. Ethici zullen er ondertussen een harde dobber aan hebben. Want als er in de 'menselijke planten' wel degelijk een bewust mens schuil gaat, wie zijn wij dan om te besluiten hun leven te beëindingen zonder hun instemming? Adrian M. Owen e.a, 'Detecting awareness in the vegetative state', Science, 8 september 2006 Lionel Naccache, 'Is she conscious?', Science, 8 september 2006