Dodelijk zeldzaam
Bedreigd maakt gewild
- Zoom
- In het oosten van Japan populair als middeltje tegen diarree, maar in het westen hebben witte bloemen de voorkeur.
De standaard economische theorie gaat ervan uit dat zeldzame soorten dieren en planten met rust gelaten worden, omdat ze moeilijk te vinden zijn. Onzin, tonen Franse biologen aan met een lawine van voorbeelden. De status van bedreigde soort drijft de prijzen op en draagt zo juist bij aan het uitsterven.
In de traditionele Japanse kruidengeneeskunde wordt de bloem Geranium thunbergii gebruikt om maagproblemen en diarree te bestrijden. Hij komt in twee vormen voor: een met paarse bloemen een met witte bloemen. In het westen van Japan is de witte vorm zeldzaam en de paarse heel gewoon, terwijl in het oosten juist andersom is.
In beide delen van het land zijn de consumenten ervan overtuigd dat de zeldzame versie het beste werkt, zegt de Japanse bioloog Tetsukazu Yahara. Die overtuiging zorgt dat de afwijkende planten nóg zeldzamer worden. Het is een negatieve spiraal.
Een groep Franse biologen onder leiding van Frank Courchamp haalt dit voorbeeld aan om te illustreren hoe zeldzaamheid op een fataal domino-effect kan hebben op dieren en planten. Het lijkt een open deur, maar volgens deze auteurs houden natuurbeschermers veel te weinig rekening met deze extra gevaarlijke kant van zeldzaamheid.
De standaard economische theorie gaat ervan uit dat de exploitatie van een soort stopt ruim voordat die uitsterft, maar daarbij wordt geen rekening gehouden met de stijgende prijzen die uit de zeldzaamheid voortkomen. In het geval van de Japanse geranium leidt dat gelukkig niet tot het uitsterven van de soort. In hun artikel in het vakblad PLoS Biology noemen de biologen echter ook tientallen gevallen waarbij de aantrekkingskracht van zeldzaamheid het definitief verdwijnen van een dier of plant wél dichterbij heeft gebracht.
Neem de Chinese bahaba, een vis die voor de kust van Zuid-China voorkomt. Hij is zeer gewild, omdat zijn zwemblaas geschikt zou zijn om miskramen te voorkomen. Door extreme overbevissing was deze soort in de jaren negentig van de vorige eeuw bijna uitgestorven. De ijverige visser die toch nog een bahaba wist te vinden, was een gelukkig man, want de zwemblaas van het dier was zeven maal zijn gewicht in goud waard.
Vandaar dat er nog steeds honderd à tweehonderd vissersboten uitvoeren om bahaba's te vangen. Samen vingen ze maar enkele dieren per jaar. Inmiddels is dat teruggelopen tot minder dan één per jaar. Aanhangers van traditionele geneeswijzen kunnen dus bijdragen aan de ondergang van soorten, betogen de Franse biologen.
Gek genoeg noemen ze het bekende voorbeeld van de neushoorns niet in hun artikel. Het geloof dat de gemalen hoorns van deze dieren de potentie verhogen, heeft sterk bijgedragen aan hun achteruitgang. Voor de neushoornsoorten die nog niet zijn uitgestorven, lijken de tijden nu iets beter te zijn geworden. Stropers verdienen stukken minder aan de hoorns sinds Viagra op de markt is.
De wetenschap heeft zelf ook zijn steentje bijgedragen aan het definitief zoekmaken van soorten. Bijvoorbeeld in het geval van de reuzenalk, ooit een algemene vogel in de noordelijke poolstreek. Aanvankelijk werd die enthousiast bejaagd om zijn vlees en zijn veren. Toen de soort bijna helemaal was weggevaagd, nam de aandacht van verzamelaars en musea enorm toe. Die wilden nog snel een paar eieren of huiden te pakken krijgen, voordat het beest helemaal uitgestorven was. In 1844 was het zover.
Zelfs wetenschappers die een dier alleen maar beschrijven, kunnen al gevaarlijk zijn. In mei van dit jaar meldden wetenschappers in Science hoe het twee nieuw ontdekte diersoorten was vergaan.
Een schildpad die alleen voorkomt op het Indonesische eilandje Roti en een gekko uit zuidoost China hadden een rustig leventje geleid, tot ze officieel door de wetenschap werden beschreven. Handelaren in exotische huisdieren wisten de beestjes daarna snel te vinden en verkochten ze voor duizenden dollars per stuk. Kort na zijn ontdekking was de schildpad daardoor vrijwel uitgestorven. De gekko komt helemaal niet meer voor in de grotten waar hij volgens de wetenschappelijke beschrijving thuishoort.
Zeldzaamheid maakt een soort vaak gevaarlijk gewild, dat tonen Courchamp en zijn collega's overtuigend aan. De prijzen van vlinders die Papoea's aan insectenverzamelaars leveren, zijn direct gerelateerd aan de zeldzaamheid van deze insecten. Jagers betalen tot vierhonderdduizend dollar om een bergschaap van een bijna uitgestorven soort dood te schieten. Aziatische zakenmannen betalen astronomische bedragen voor de lippen van de steeds zeldzamere Napoleonvis. Hordes ecotoeristen maken baltsende auerhoenders in Schotland zo zenuwachtig, dat die maar van het hele voortplantingscircus afzien.
Wat is er tegen deze alarmerende ontwikkelingen te doen? Veel verder dan de aanbeveling om goede voorlichting te geven aan ecotoeristen, liefhebbers van exotische huisdieren en verzamelaars komen de Franse biologen niet. Ze hopen daarnaast dat het besef doorbreekt dat het averechts werkt om de handel in een zeldzame soort te verbieden als die soort niet heel goed beschermd kan worden.
B.L. Stuart e.a.: 'Scientific description can imperil species', Science, 26 mei 2006
