Een wortelkanaalbehandeling, een sollicitatiegesprek, een kerstdiner bij de schoonouders. Het liefst zou je ze uitstellen tot je een ons weegt. Maar ja, ze moeten soms wel gebeuren. En dat wetende is het misschien toch nog het fijnst ze maar zo snel mogelijk te laten gebeuren. Dan ben je er tenminste vanaf. Want soms is het wachten pijnlijker dan het gevreesde zelf. Dat dat geen kletskoek is, bewees een team onderzoekers onder leiding van de Amerikaan Gregory Berns, werkzaam aan de 'School of Medicine' van de Emory Universiteit in Atlanta. Vandaag publiceert het team zijn bevindingen in het tijdschrift Science. De onderzoekers wilden weten wat er gebeurt in iemands hersenen als hij of zij moet wachten op iets onaangenaams. Dat onaangename was in de proef van Berns een stroomstoot. 32 Dappere vrijwilligers werden in een scanner gelegd en kregen, met tussenpozen, schokken tegen de onderkant van de voet. De onderzoekers bekeken tegelijkertijd hun hersenen. Na een aantal stoten te hebben ontvangen, werden de proefpersonen twee keuzemogelijkheden voorgelegd: of de volgende schok heel snel ontvangen, maar dan wel met een flink voltage, of de volgende schok een stuk later krijgen, maar dan een lichte variant. Iedereen kreeg deze twee opties een aantal keren voorgelegd. Van de 32 kozen 27 mensen meer dan de helft van de keren voor de eerste. Liever snel iets meer pijn, dan moeten wachten op een minder stevige stoot. Waarom mensen deze - toch een beetje rare, want wie wil er nu meer pijn? - keus maakten, zagen de onderzoekers in de hersenen. Weten dat je iets pijnlijks te wachten staat en daarop moeten wachten doet namelijk ook al pijn. Niet alleen tijdens de schokkende ervaring zelf, maar ook in afwachting daarvan werd het pijncentrum in het brein geactiveerd. Berns zag het vanachter zijn computer luid en duidelijk oplichten. Nu bestaat dat pijncentrum, gelegen in de hersenschors of cortex, uit een aantal delen. Een daarvan heeft bijvoorbeeld te maken met emotie. Zou de afkeer voor wachten het gevolg zijn van angst of onrust, dan zou dat 'emotiegebied' moeten oplichten. Volgens de scans was echter een ander deel van het centrum actief. Namelijk dat gebied dat te maken heeft met 'aandacht', schrijft Berns. Blijkbaar zijn de hersenen al bezig met de pijn, voordat ze die daadwerkelijk ervaren. Dat is interessant, reageert een andere Amerikaan, George Loewenstein, in een gerelateerd artikel in Science. Hij werkt aan de afdeling 'Social & Decision Sciences' van de Carnegie Mellon Universiteit in Pittsburgh. De studie van Berns zegt niet alleen iets over de pijn van wachten, maar ook over de manier waarop mensen beslissingen nemen. Volgens Loewenstein gaan economische modellen over het algemeen uit van het simpele principe dat mensen kiezen op basis van de verwachte kosten of baten van die keuze. Uiteraard laten ze zich alvorens te kiezen goed informeren, om zo een weloverwogen beslissing te kunnen nemen. Als mensen denken dat ze iets leuks te wachten staat, zullen ze niet kunnen wachten tot het moment daar is. Zien ze de bui al hangen, dan stellen ze hun besluit het liefst zo lang mogelijk uit. Aldus de economen, zegt Loewenstein. Berns en collega's brengen deze theorie nu met hun onderzoek aan het wankelen. In sommige gevallen zal die weliswaar kloppen, maar in andere duidelijk niet. Berns bewijst dat niet alleen een verwachte gebeurtenis (vervelende stroomstoot) zelf invloed heeft, ook de informatie daarover vooraf (ervaring van vorige schokken) kan iemands keuze (snel veel pijn of wachten op een beetje pijn) beïnvloeden. Om het even te verduidelijken: volgens het economische model zou iemand altijd voor een milde schok kiezen. Een schokje is immers beter dan een schok en als je die nog kunt uitstellen ook: graag. Maar nee, want wéten dat je die stoot hoe dan ook krijgt en daarop moeten wachten, dat is voor sommigen van ons nog veel erger. Informatie of kennis op zichzelf kan ook al vervelend of leuk zijn. Soms is niks weten dus prettiger. Jammer dat we al wel weten dat we dood gaan. Maar goed, misschien doet dat helemaal geen zeer. Remy van den Brand Gregory S. Berns e.a., 'Neurobiological substrates of dread', Science, 5 mei 2006. George Loewenstein, 'The pleasures and pain of information', Science, 5 mei 2006.