Het aantal kinderen met astma in een gebied hangt samen met de beschikbaarheid van overdekte zwembaden, blijkt uit een vergelijking tussen 69 regio's in 21 Europese landen. Waarschijnlijk is zwembadbezoek een van de oorzaken van de astma-epidemie die westerse landen de laatste tientallen jaren teistert, stellen Marc Nickmilder en Alfred Bernard in het tijdschrift Occupational and Environmental Medicine. De gassen die uit het chloorwater opstijgen, kunnen de luchtwegen namelijk aantasten. Als dat klopt, waarom is het verband tussen zwembaden en astma dan niet veel eerder gelegd? "Omdat niemand ernaar heeft gezocht", zegt Bernard, hoogleraar toxicologie aan de Katholieke Universiteit in Leuven. "Zwembaden worden al meer dan honderd jaar ontsmet door er chloor in te doen. Blijkbaar is iedereen ervan uitgegaan dat we vanzelf wel zouden hebben gemerkt als dat schadelijk was. Ten onrechte, menen wij." Chloor ontsmet het water, doordat het reageert met organische stoffen. Daarbij ontstaan verschillende reactieproducten, waaronder trichlooramine, een verbinding van chloor en stikstof. Omdat trichlooramine nauwelijks in water oplost, gaat het de lucht in. Iedereen weet hoe dat ruikt, want het is dit gas dat de typische zwembadgeur veroorzaakt. Vooral bij baden waarin veel geplast wordt, want urine zit vol stikstof, zegt Bernard. Bij buitenbaden vormt het gas geen probleem, want daar waait het weg. "Trichlooramine kan longirritatie veroorzaken. Dat hebben we onder meer aangetoond bij topzwemmers. Wij hebben ook bewezen dat het acute en chronische effecten heeft op longweefsel van kinderen, en dat die kinderen een grotere kans op astma hebben naarmate ze meer tijd hebben doorgebracht in een overdekt zwembad. Dat geldt voornamelijk voor kinderen onder de zes à zeven jaar die bovendien atopisch zijn, dat wil zeggen dat ze een verhoogde aanleg hebben voor astma en allergie. De overige kinderen lopen geen risico." Voor het vergelijkende Europese onderzoek dat deze week verscheen, maakten de Leuvense toxicologen gebruik van een internationale studie over astma bij kinderen uit 1999. Ze koppelden de resultaten daarvan aan gegevens over zwembaden, die ze via allerlei internetsites wisten te achterhalen. Ook andere getallen, zoals demografische gegevens, het aantal auto's per duizend inwoners en informatie over klimaatomstandigheden, konden ze eenvoudig via het web verzamelen. Uit de hele optelsom concluderen Bernard en Nickmilder dat er een stevig verband is tussen het aantal overdekte zwembaden per honderdduizend inwoners in een regio en het optreden van astma bij de kinderen die daar wonen. "In West-Europa", schrijven ze, "kwam de beschikbaarheid van overdekte zwembaden naar voren als de enige factor die een significante invloed had op het aantal kinderen dat aangaf ooit astma gehad te hebben." Wat vinden longartsen van dit onderzoek? Jos Rooyackers van het Nederlands Kenniscentrum voor Arbeid en Longaandoeningen schetst het beeld: "De laatste jaren is er wel wat aan het verschuiven op dit gebied, maar het is nog verre van duidelijk of er een verband is tussen zwembaden en astma. Bernard is erg stellig in zijn beweringen, en op zijn statistiek valt het één en ander aan te merken. Wij zien wel gevallen van luchtwegklachten bij zwembadpersoneel, alleen is dat meestal irritatie van de bovenste luchtwegen, iets heel anders dan astma. Het zou natuurlijk kunnen dat kinderen een speciaal gevoelige groep zijn, maar dan nog: bij mijn weten heeft niemand een invloed van trichlooramine op het afweersysteem kunnen aantonen. Toch kan ik niet uitsluiten dat Bernard uiteindelijk gelijk zal krijgen. Het is goed als dit verder wordt uitgezocht." Nederland ontbreekt trouwens in de rij Europese landen in het Leuvense onderzoek. Omdat het niet meedeed aan de studie waarvan hij de astmagegevens heeft gebruikt, zegt Bernard Dan gaan we zelf maar even op zoek. Getallen over astma zijn zo gevonden, op de website van het RIVM. In Nederland lijdt ruim een half miljoen mensen eraan. En het meest opvallend: tussen 1984 en 1997 is het aantal astmapatiënten bijna vervijfvoudigd. Vooral bij kinderen was de stijging enorm. Is het zwembadbezoek in de jaren tachtig en negentig ook zo sterk gestegen? Wanneer raakte babyzwemmen eigenlijk in de mode? Historische cijfers over de zwembadbezoek zijn niet op internet te vinden. Directeur Ronald ter Hoeven van het Nationaal Platform Zwembaden heeft ze ook niet, maar kan aan de telefoon wel vertellen dat ons land in 2002 minimaal 861 overdekte baden had. Zijn kinderen sinds de jaren zeventig en tachtig veel meer gaan zwemmen? "Ik heb niet de indruk dat het zwembadbezoek enorm is gestegen in de afgelopen dertig jaar, al moet ik zeggen dat ik daar geen harde cijfers van heb." Ter Hoeven maakt zich niet direct zorgen om de bevindingen van Bernard, maar vindt net als longarts Rooyackers wel dat de rol van chloor bij het ontstaan van luchtwegklachten beter moet worden onderzocht. "Daar dringen we ook op aan bij het ministerie van VROM." Alternatieve middelen om de zwembaden te desinfecteren zijn er wel, zegt hij, maar in Nederland is chloorgebruik verplicht: "De wet stelt al heel lang een ondergrens aan het chloorgehalte, en pas sinds kort ook een bovengrens." Chloor hoeft niet direct in de ban als ontsmettingsmiddel, vindt ook Bernard, maar er moet wel meer moeite gedaan worden om blootstelling aan trichlooramine te beperken. "Dat kan door beter te ventileren, te zorgen dat er minder stikstofhoudend vuil in het water terechtkomt of door iets anders dan chloor te gebruiken om het water te ontsmetten. Ik heb zelf een zwembad in de tuin, en daarvoor gebruik ik waterstofperoxide, tenminste in de periodes dat we zwemmen." Elmar Veerman Marc Nickmilder en Alfred Bernard: 'Ecological association between childhood asthma and availability of indoor chlorinated swimming pools in Europe', Occupational and Environmental Medicine online, juli 2006