Een geluk bij een ongeluk, zo kun je het avontuur van William Saturno rustig noemen. Aanvankelijk zag het er in maart 2001 namelijk nogal somber uit voor de Amerikaanse antropoloog. Saturno, verbonden aan het Peabody Museum van de Harvard Universiteit, was blijven steken in de bloedhete Guatemalteekse jungle. Met te weinig proviand, nauwelijks water en bovenal: geen spoor van de Maya-hiëroglyfen die hij hoopte aan te treffen in het gebied. Wel veel ruïnes. En tunnels, gegraven door plunderaars op zoek naar oude Maya-schatten. Gefrustreerd zocht het zeskoppige gezelschap verkoeling in een van de tunnels. Aan het eind van de tunnel aangekomen scheen Saturno nieuwsgierig met zijn zaklantaarn in het rond. Wat hij bij het flakkerende lichtschijnsel zag, zou hij later omschrijven als 'het Maya-equivalent van de Sixtijnse kapel'. Saturno was gestuit op een fragment van een reusachtige muurschildering, waarin onder meer het scheppingsverhaal van de Maya's werd verbeeld. Na wekenlang zorgvuldig puinruimen in de nagenoeg compleet ingestortte kamer kwam er uiteindelijk een negen meter breed, veelkleurig tafereel te voorschijn. Belangrijke mythologische figuren uit de Maya-cultuur, zoals de Maïs-god en zijn zoon, spelen in verschillende gedaantes een rol. Delen van het schilderij zijn zó goed geconserveerd, dat het lijkt alsof de kunstenaar gisteren pas zijn kwasten heeft neergelegd. Maar schijn bedriegt. In werkelijkheid is het schilderij meer dan tweeduizend jaar oud: het stamt uit 100 voor Christus. Daarmee is het ettelijke eeuwen ouder dan een andere beroemde muurschildering, uit het Mexicaanse Bonampak. Die wandschildering, al in 1946 blootgelegd, stamt uit 790 ná Christus, en wordt gezien als een van de hoogtepunten van de zogeheten Klassieke Periode, de bloeitijd van de Mayacultuur die duurde van 250 tot 1000 na Christus De wandschildering die Saturno aantrof in de Guatemalteekse jungle doet in stijl niet onder voor die in Bonampak, en toont aan dat de Maya's al veel eerder, in wat genoemd wordt de Preklassieke Periode (van 2000 voor Christus tot 250 ná Christus), tot culturele hoogstandjes in staat waren. Mede gesponsord door de National Geographic Society hebben Saturno en collega's de afgelopen jaren het complex blootgelegd waar de schilderijenkamer (weinig poëtisch 'Room 1' genoemd in de wetenschappelijke publicaties) toe behoort. De kamer zelf bevindt zich aan de buitenkant van een trapvormige piramide, die in verschillende etappes is gebouwd. Als de schillen van een ui omvat het 25 meter hoge bouwwerk een aantal steeds kleiner wordende piramides, die naar binnen toe steeds ouder zijn. In verschillende andere ruimtes in de piramide zijn de laatste jaren ook wandschilderingen aangetroffen, waarvan sommige zelfs nog ouder lijken te zijn dan degene die Saturno vijf jaar geleden bij toeval ontdekte. Naar die schilderijenovervloed is de piramide dan ook 'Las Pinturas' - Spaans voor: 'de schilderijen' - genoemd. Een vervolgexpeditie in 2002 onthulde bovendien dat er in het gebied, op een verbazingwekkend klein oppervlak van ongeveer één vierkante kilometer, ruim honderd verschillende gebouwen en gebouwtjes verscholen gaan in de nagenoeg ondoordringbare jungle. Het oudste bouwsel in San Bartolo, zoals de nederzetting is gaan heten, stamt vermoedelijk uit de achtste eeuw voor Christus. William Saturno is ondertussen onderzoeksleider van het San Bartolo-project geworden, maar de hiëroglyfen waar hij vijf jaar geleden vergeefs naar op zoek was, hebben hem nooit los gelaten. Deze week moet hij dan ook iets van triomf voelen. In een artikel in Science Express beschrijft hij met twee andere collega's de vondst van de alleroudste Maya-hiëroglyfen die ooit zijn ontdekt. In een van de oudste lagen van de piramide troffen de onderzoekers in april van dit jaar een brok steen aan, waarop in zwarte lijnen tien hiëroglyfen onder elkaar zijn geschilderd. Koolstofdatering van verkoolde houtresten in de buurt van het stuk steen.wijzen er volgens Saturno op dat de Maya-tekens tussen 300 en 200 voor Christus op de steen zijn aangebracht. Vermoedelijk maken ze deel uit van een langere reeks, schrijft Saturno, maar helemaal zeker is dat niet. De onderzoekers hebben namelijk geen idee wat er staat, en kunnen dus ook niet zeggen of het een op zichzelf staande zin is of niet. De tekens zijn namelijk ettelijke eeuwen ouder dan het vroegste ontcijferde - en dus leesbare - Maya-schrift. Dat stamt uit 250 na Christus. Slechts een van de hiëroglyfen hebben de onderzoekers tot nu toe thuis kunnen brengen. Het is een figuurtje dat erg lijkt op het latere Maya-teken AJAW, dat 'heerser' betekent. De andere tekens zijn in de loop der tijd klaarblijkelijk erg veranderd. En waar het Nederlands binnen tien jaar twee spellingshervormingen doormaakte, is zo'n geleidelijke evolutie van Maya-hiëroglyfen natuurlijk alleszins voorstelbaar. Algemeen wordt aangenomen dat het schrift in Midden Amerika voor het eerst op dook bij de Olmeken, en rond 400 voor Christus wijd verbreid was in het zuiden van Mexico, in een gebied dat nu Oaxaca heet. De ouderdom van de hiëroglyfen uit San Bartolo toont aan dat de Maya's behoorlijk met hun tijd meegingen, en niet onderdeden voor hun geletterde buren. San Bartolo is, kortom, een keerpunt in de geschiedschrijving van de Maya-cultuur. De muurschilderingen, de gebouwen, de hiëroglyfen - alles wijst erop dat de Mayacultuur ettelijke eeuwen eerder tot bloei is gekomen dan tot nu toe werd gedacht. En als dat in San Bartolo het geval was, waarom zou dat in de rest van het Mayarijk dan anders zijn geweest? Jacqueline de Vree William Saturno et al, 'Early Maya Writing at San Bartolo, Guatamala', Science Express, 5 januari 2006. National Geographic wijdt in haar januarinummer een 'feature' aan de muurschilderingen van San Bartolo. Op de website van het tijdschrift is een voorproefje te zien.