Aan het onderzoek van Ted Kaptchuk en zijn collega’s in het Medisch Centrum van Harvard deden 270 mensen mee met RSI, pardon, aanhoudende klachten aan de arm na het veelvuldig herhalen van dezelfde beweging. De eerste twee weken werden ze allemaal aan het lijntje gehouden. De ene helft kreeg dagelijks pillen te slikken waar slechts maïszetmeel inzat en de andere helft onderging tweemaal per week een acupunctuurbehandeling met inschuifbare naalden, die de huid niet echt doorboorden. Toen volgde weer een splitsing, waarna de helft van de pillenslikkers overging op een echt geneesmiddel (amitriptyline) en de helft van de acupunctuurgroep daadwerkelijk geprikt werd. De rest bleef op de oude manier behandeld worden. Oorspronkelijk was het allemaal bedoeld om de effectiviteit van de echte behandelingen te testen, maar de behandelaars realiseerden zich dat ze met de resultaten ook een vergelijking konden maken tussen twee nepbehandelingen. Zou het voor het placebo-effect uitmaken of er nepnaalden of neppillen werden gebruikt? Niet veel, blijkt uit het artikel dat deze week verscheen in het British Medical Journal. De patiënten die meededen, wisten dat ze vijftig procent kans liepen om genept te worden. Als goedmakertje werd iedereen beloofd, dat hij na afloop altijd nog de echte behandeling kon krijgen, geheel gratis. Qua geloofwaardigheid bleken de twee placebo’s uiteen te lopen: van de slikkers meende de helft ten onrechte dat ze een echte pil slikten, bij de nep-acupunctuurgroep had driekwart het idee met echte naalden bewerkt te worden. Voor beide behandelingen gold, dat ‘gelovigen’ iets meer verbetering lieten zien dan ‘ongelovigen’. Toch was het verschil aan het eind van het onderzoek niet significant. Bijwerkingen waren er ook. Niets dramatisch, maar voor een enkeling waren ze toch erg genoeg om zijn deelname te staken. Een kwart van de zogenaamd geprikte patiënten rapporteerde last te hebben van bijwerkingen, waaronder meer pijn op de plaats van de ‘prik’ en roodheid. Bij de pillengroep meldde een derde van de mensen vervelende bij-effecten, en dat waren precies de bijwerkingen die ook bij de echte pil kunnen optreden. Dat kwam niet uit de lucht vallen, want van tevoren hadden de onderzoekers uitgebreid besproken welke bijwerkingen er te verwachten waren. Blijkbaar hielden de patiënten zich daar netjes aan. Na de eerste twee weken kwam de zetmeelpil als beste placebo uit de bus, maar dat was voornamelijk te danken aan het feit dat sommige patiënten er beter van gingen slapen. Waarschijnlijk lag dat aan hun verwachting, schrijven de onderzoekers, want één van de bijeffecten van het echte middel is slaperigheid, en dat hadden ze de patiënten duidelijk verteld. Aan het einde van de behandeling waren de armklachten in beide placebogroepen weliswaar niet verdwenen, maar wel verminderd. Aan de knijpkracht van hun hand veranderde echter niets. De pijn was iets meer afgenomen bij de behandeling met nepnaalden, en de bijwerkingen waren wat minder, vandaar waarschijnlijk dat de onderzoekers dit tot de beste placebobehandeling bestempelen. Jammer alleen dat het gedoe met nepnaalden veel meer tijd en moeite kost dan het uitdelen van wat zetmeelpillen. En ook jammer dat deze behandelingen niet zijn vergeleken met helemaal niet ingrijpen. Misschien helpt dat wel net zo goed. Het komt soms wat lachwekkend over, maar het placebo-effect houdt veel wetenschappers bezig. Meer inzicht in het effect is belangrijk, verklaarden de Amerikaanse National Institutes of Health vorig jaar, wat betekent dat er ook geld beschikbaar is voor nader onderzoek. In experimenten duikt het steeds op, maar of het in de artsenpraktijk ook van belang is, wordt betwist. En áls het bewust misleiden van patiënten inderdaad goed blijkt te werken, is er natuurlijk een probleem: een arts mag niet tegen zijn patiënt liegen over de werking van een medicijn. Hoewel, liegen? “Door deze pil zult u zich waarschijnlijk een stuk beter voelen”, dat mag best gezegd worden. Zolang de zieke niet op het etiket kijkt, heeft de dokter een goede kans om gelijk te krijgen. Elmar Veerman Ted J. Kaptchuk e.a.: “Sham device v inert pill: randomized controlled trial of two placebo treatments”, BMJ, 1 februari 2006