Primatoloog Frans de Waal stelt graag de arrogantie van de mens aan de kaak. We denken dat we aan de top van een rechte intelligentieladder staan, schrijft hij deze maand in het vakblad Public Library of Science Biology. Hoe minder een dier aan ons verwant is, hoe lager de plaats die we hem toebedelen. Maar de laatste tien jaar wordt er steeds vaker aan de poten van die denkbeeldige ladder gezaagd. Allerlei diersoorten blijken veel complexer intelligent en sociaal gedrag te vertonen dan we hadden gedacht. Zelfs vissen, die toch door honderden miljoenen jaren van evolutie van ons gescheiden zijn. De Waal schrijft dit naar aanleiding van onderzoek dat Redouan Bshary (Universiteit van Neuchâtel, Zwitserland) en collega's hebben uitgevoerd in de Rode Zee. Hun observaties noemt hij "verbijsterend". En daar is wel iets voor te zeggen. Tijdens hun duiken volgden de onderzoekers het gedrag van jagende wrakbaarzen en reuzenmurenes. Lang observeren leverde voldoende gegevens om hard te kunnen maken dat de vissen gericht in duo's op jacht gaan, en dat ze daarmee meer succes behalen dan op eigen houtje. Ze zagen zelfs dat een baars een speciale manier heeft om te vragen of een murene zijn jachtmaatje wil worden. Een baars die gezamenlijk wil jagen, gaat naar de vaste schuilplaats van een reuzenmurene. Daar schudt hij snel met zijn kop heen en weer, drie tot zes maal per seconde. Meestal, maar niet altijd, komt de murene daarop uit zijn hol en zwemmen de twee jagers samen op. Dat vergroot voor beide soorten het succes van de jacht, becijferden Bshary en zijn kompanen. De baarzen vingen vijf maal zo veel vis per uur als ze hulp hadden van een murene. Van de murenes kunnen ze niet zeggen hoe succesvol ze zonder baars waren, want die werden nooit betrapt op eenzaam jagen. Wel werden ze vijf keer gespot bij de vangst tijdens een jacht met een baars. Het is niet moeilijk in te zien waarom de samenwerking zo succesvol is. De baars kan visjes te grazen nemen als ze uit de gaten in het koraalrif wegvluchten, terwijl de murene ze juist in de holen kan achtervolgen. Voor een prooi die beide dieren tegelijk achter zich aan krijgt, is er dus geen veilige schuilplaats meer over. Het lijkt erg op wat menselijke jagers soms doen: ze sturen hun tekkel een vossenburcht in, of zetten een bloeddorstige fret in om konijnen uit hun hol te jagen. Maar hoe kan het dat deze tactiek zonder ruzie verloopt? Ook daarop hebben de onderzoekers een antwoord. Beide jagers slokken hun prooien in één hap op, dus er valt helemaal niets te ruziën. Wie de buit te pakken krijgt, heeft geluk. De ander vist in dat geval achter het net, maar beide partijen vangen samen uiteindelijk meer dan in hun eentje. Daarom zijn er ook geen ingewikkelde aannames nodig om te verklaren hoe dit gedrag heeft kunnen ontstaan. Iedere soort is puur gericht op zijn eigen belang. De baarzen hoeven alleen maar te weten dat hoofdschudden tegen een murene hun jachtsucces verhoogt, en de murenes hoeven slechts te snappen dat gezelschap van een hoofdschuddende baars betekent dat er een makkelijke prooi in het verschiet ligt. De plaats van de mens op de denkbeeldige intelligentieladder wordt dus niet direct bedreigd door dit duo, maar het blijft een sterk staaltje van samenwerking. Elmar Veerman Redouan Bshary, Andrea Hohner, karim Ait-el-Djoudi en Hans Fricke: 'Interspecific communicative and coordinated hunting between groupers and giant moray eels in the Red Sea', PLoS Biology, december 2006 Frans de Waal: 'Fishy cooperation', PLoS Biology, december 2006