Het is nog steeds niet helemaal duidelijk. Hebben apen nu cultuur, of niet? Ja, zeggen sommige wetenschappers. Nee, zeggen andere. De vermaarde etholoog Frans de Waal, verbonden aan het Yerkes National Primate Research Center van de Emory Universiteit in Atlanta (VS), behoort tot de eerste groep. De discussie woedt al tien tot vijftien jaar, vertelt hij. En draait om de vraag of apen nu eigenlijk van elkaar kunnen leren en tradities aan volgende generaties doorgeven, een voorwaarde voor wetenschappers te kunnen spreken van cultuur. “En dat terwijl we toch al heel lang een woord hebben als na-apen, hetgeen suggereert dat we best weten dat apen bij uitstek van elkaar leren.” In experimenten van ‘tegenstanders’ van chimpanseecultuur lieten chimpansees zich desalniettemin niet onderwijzen. “Maar die onderzoeken habben een groot manco”, zegt De Waal. “Ze gebruikten namelijk een mens als model. Iemand, een mens deed iets voor en vervolgens was het afwachten of de chimpansee het nadeed. Dat gebeurde in sommige proeven niet. Maar een dergelijke situatie lijkt natuurlijk in niets op die in het wild. Ten eerste zit de aap in een hok en de mens daarbuiten, dus de afstand is nogal groot. Maar belangrijker, in het wild hebben chimpansees helemaal niet te maken met mensen. En waarom zou een chimp ook maar iets van een mens aannemen?” Onder toezicht van De Waal lieten Victoria Horner en collega’s uit Schotland chimps daarom niet naar mensen, maar naar elkaar kijken. En dat werkte, schrijven de onderzoekers deze week in het tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences USA (PNAS). De opzet was als volgt. Uit twee groepen chimpansees werd één dier gepikt, dat geleerd werd een stuk fruit uit een doos te pakken. Het hapje lag natuurlijk niet zomaar voor het grijpen, maar was verborgen achter een dichte deur. De ene chimp werd geleerd de deur te openen door die op te tillen, de ander door ‘m opzij te schuiven. Vervolgens mochten de getrainde apen het kunstje voordoen aan een soort- en groepsgenoot. De onderzoekers keken toe. De chimpansees die netjes hadden gekeken en het vervolgens lukte het fruit zelf te pakken, werden op hun beurt ‘leraar’ en in actie gadegeslagen door een nieuwe, onwetende aap. De trucs om de deur open te krijgen, werden op die manier overgedragen van chimp op chimp. Zeg van ‘generatie’ op ‘generatie’. De til-methode werd doorgegeven over een keten van zes chimpansees en de schuif-manier over een reeks van vijf dieren. Deze apen kozen er niet voor eerst zelf maar wat aan de doos te prutsen in de hoop het fruit te pakken te krijgen, maar kopieerden allemaal het kunstje van hun voorganger. Uit een controleproef bleek dat dat niet lag aan het feit dat chimpansees nu eenmaal niet in staat zijn om dingen op meer manieren te doen. Dat kunnen ze namelijk prima. De onderzoekers confronteerden ook dieren met de doos, zonder dat ze eerst naar een getrainde soortgenoot mochten kijken. Een aantal wist het fruit te pakken door het deurtje zowel op te tillen, als opzij te schuiven. Kinderen van drie – qua verstandelijke vermogens ongeveer gelijk aan een chimpansee – deden precies hetzelfde als de chimpansees, ontdekten de onderzoekers. Ook zij waren goede na-apers. En dat zij culturele wezens zijn, leidt geen twijfel. Het laatste bewijs voor het bestaan van een chimpanseecultuur lijkt daarmee geleverd. “Nou ja, we hebben weer een steentje bijgedragen”, nuanceert De Waal bescheiden. In het wild zagen gedragsbiologen al dat verschillende groepen er geheel eigen gebruiken op na houden. Zo vermorzelt de ene familie de harde schil van een lekkere noot door ‘m te laten stuiteren, de volgende slaat erop met een steen. Dat riekt naar cultuur, maar bewijst het bestaan ervan nog niet. Elke aap zou een dergelijke methode in principe zelfstandig kunnen hebben ontdekt. En in dat geval is er geen sprake van cultuur. Hoewel het natuurlijk wel erg toevallig is dat een hele groep een noot hetzelfde kraakt. Het experiment van De Waal en collega’s toont nu aan dat apen niet alleen zelf rommelen, maar ook van elkaar leren en hun gebruiken over meerdere ‘generaties’ kunnen doorgeven. En dan zijn we er zo’n beetje. Gek eigenlijk dat niemand al eerder ‘chimpanseeklasjes’ heeft gevormd. Dat lijkt immers een logische stap. “Dat heeft een praktische reden”, weet De Waal. “In de eerste plaats heb je dieren nodig die elkaar kennen. Chimpansees zijn namelijk heel vijandig tegen vreemde soortgenoten. Dus als je onbekenden tegenover elkaar zet, komt er van leren niks terecht. Verder moeten apen gewend zijn uit hun groep gehaald te worden. Je kunt niet zomaar een aap wegplukken en ‘m even in een nieuw hok zetten. Hij of zij wordt daar veel te gestresst van. Op het Yerkes National Primate Research Center hebben wij de beschikking over twee groepen, met in totaal honderd chimpansees. Dat is misschien wel uniek in de wereld. Andere wetenschappers waren daardoor gedwongen met mensen te werken.” Wat de etholoog nu nog wil weten, is door wie chimpansees zich laten onderwijzen. In ieder geval alleen door bekende apen, dat is al duidelijk. “Maar wellicht maakt het ook uit hoe oud de ‘leraar’ is. Nemen de chimps alleen iets aan van een dier dat ouder is.” Typisch voorbeeld daarvan is waarschijnlijk Borie. Als enige weigerde zij tijdens het experiment te kijken naar haar voorganger. In plaats daarvan duwde ze die ruw opzij en begon zelf aan de doos met fruit te morrelen. “Maar ja, zij is de grootmoeder van zo ongeveer alle apen die we hebben”, vertelt De Waal lachend. “En behoorlijk eigenwijs.” Remy van den Brand Victoria Horner, Andrew Whiten, Emma Flynn en Frans B.M. de Waal, ‘Faithful replication of foraging techniques along cultural transmission chains by chimpanzees and children’, PNAS, 29 augustus 2006