Nu de vogelgriep de rand van Europa heeft bereikt, slaan de overheden grote hoeveelheden in van het antivirale middel Tamiflu. Turkije bestelde 500.000 doses bij de Zwitserse firma Roche en Roemenië deed daar nog eens een paar duizend bij. Overal in Europa hamsteren regeringen Tamiflu om voorbereid te zijn voor het geval dat het H5N1 vogelgriepvirus door mutatie van mens op mens overdraagbaar zou worden. Maar er zijn aanwijzingen dat het geneesmiddel niet afdoende beschermt. Virologen Mai Le uit Vietnam en Kawaoka uit Tokyo schrijven deze week in Nature dat ze in Vietnam een virusstam hebben aangetroffen die vrijwel ongevoelig was voor oseltamivir, de werkzame substantie uit het geneesmiddel Tamiflu. Het verhaal begint met een veertienjarig Vietnamees meisje dat vanwege vogelgriep in Hanoi behandeld is. Eerst, van 24 tot 27 februari 2005, ontving ze een preventieve dosis omdat bij haar in de omgeving vogelgriep was vastgesteld. Toen ze desondanks toch ziek werd, kreeg ze een volledige kuur van een week lang tweemaal daags 75 milligram Tamiflu. Ze genas, en verliet het ziekenhuis op 14 maart 2005. Bij bestudering van het virus stuitten de onderzoekers op een mutatie op die het virus ongevoelig zou maken voor het antivirale middel Tamiflu. Ze kweekten het virus op en testten de gevoeligheid voor het antivirale middel. Die bleek inderdaad tien tot honderd keer lager dan het niet-gemuteerde virus. Ook de meeste nakomelingen van het virus waren minder of niet gevoelig voor Tamiflu. "We vertrouwen teveel op Tamiflu," verklaart de Japanse viroloog Kawaoka tegenover Nature. "We hebben meer geneesmiddelen nodig." De onderzoekers zijn vervolgens nagegaan of het resistente virus van het Vietnamese meisje wel met andere middelen te bestrijden was. Dat bleek het geval. Alle gekloonde varianten van het virus waren nog wel gevoelig voor zanamivir, op de markt bekend onder de naam Relenza. Ab Osterhaus, viroloog aan het Erasmus Medisch Centrum te Rotterdam, verklaart in Nature dat de farmaceutische industrie traag is geweest met de ontwikkeling van alternatieve antivirale middelen. En hoewel Relenza uitkomst kan bieden waar Tamiflu faalt, het geneesmiddel heeft ook serieuze tekortkomingen. "Tamiflu kan je in grote hoeveelheden opslaan en het blijft lang goed. Relenza veroudert veel sneller," licht Osterhaus toe. Bovendien moet je Relenza met een inhaler innemen, wat het ongeschikt maakt voor kinderen of ernstig zieke patiënten. Opmerkelijk was verder nog dat het Vietnamese meisje niet in direct contact was geweest met pluimvee. Wel had ze voor haar 21-jaar oude broer gezorgd toen die ziek geworden was. Analyse heeft uitgewezen dat hij eerder met het H5N1 virus besmet was geraakt. "De mogelijkheid bestaat," opperen de onderzoekers nu voorzichtig in Nature, "dat het virus van broer op zus is overgedragen." Ze baseren zich daarbij op de grote genetische overeenkomst tussen het virus bij het meisje en haar broer, en op de opeenvolging van de infectie tussen broer en zus. De onderzoekers lijken zich zeer bewust van het gewicht van die uitspraak. De overdracht van mens op mens is de veelbesproken stap in de wording van een wereldwijde griepepidemie die iedereen vreest: een soort virale Rubicon. Wanneer dan bovendien de opgeslagen geneesmiddelen niet aanslaan, staan artsen met lege handen. De Britse viroloog James Robertson ziet nog een klein lichtpuntje. "De resistente virussen lijken zwakker dan het origineel; ze vermenigvuldigen zich niet zo goed."

Jos Wassink

Bron: Q. Mai Le, Maki Kiso, Kazuhiko Someya, Yoshihiro Kawaoka et. al.: "Isolation of drug-resistant H5N1 virus", Nature, Vol. 437, 20 okt 2005 Tom Simonite: "Researchers call for more bird flu drugs", Nature online, 14 okt 2005