Een ‘blind date’ is misschien zo gek nog niet. Want volgens een Zweeds onderzoek dat deze week in het wetenschapsblad Science staat, is de bewuste keuze een mythe. Mensen mogen denken dat bedoeling, keuze en verantwoording altijd met elkaar sporen, maar volgens psycholoog Petter Johansson van de Universiteit van Lund klopt daar weinig van. Hij beschrijft in Science het verschijnsel van de keuzeblindheid: iemand kiest A, krijgt B, en merkt geen verschil. De opzet van het experiment is eenvoudig: 120 proefpersonen kregen vijftien paren portretfoto’s van vrouwen voorgeschoteld. Zeventig proefpersonen waren vrouw. De proefpersoon moest aanwijzen welke van de twee dames op de foto’s hij of zij het meest aantrekkelijk vond. Vervolgens werden de foto’s omgekeerd op tafel gelegd en de proefpersoon kreeg één van de foto’s aangereikt. De proefpersoon draaide de foto dan om, bekeek de foto en motiveerde de gemaakte keuze: “Ze lijkt op mijn tante, daarom leek ze me wel aardig.” Maar de psychologen waren op goochelcursus geweest en ze hadden geleerd om ongezien de twee portretten verwisselen (zie videofragment). Daardoor kon het gebeuren dat iemand mevrouw A had gekozen en het portret van mevrouw B in handen kreeg, met de opdracht zijn keuze te motiveren. In de serie van vijftien portretparen die de proefpersonen kregen voorgeschoteld werden er steeds drie verwisseld. Opvallend was dat driekwart van de deelnemers de verwisseling niet opmerkte, zelfs niet als de dames op de portretten veel verschilden (blond versus brunette) of als de deelnemers zoveel tijd mochten nemen als ze wilden. Slechts een kwart van de verwisselingen werden opgemerkt. Na de ontmaskering bleven de proefpersonen beter op hun hoede en merkten ze volgende verwisselingen sneller op. Helemaal leuk werd het toen de psychologen na een verwisseling vroegen de keuze te motiveren. In driekwart van de gevallen pasten de deelnemers pasten hun verhaal vloeiend aan de werkelijkheid aan en motiveerden de gemanipuleerde keuze met argumenten als “Ze ziet er stralend uit, ik denk dat ik haar eerder aan zou spreken dan die andere” of “Tsja, ze ziet er wel ‘hot’ uit”, of ook “Ze heeft meer persoonlijkheid. Ze trok me het meeste aan.” De onderzoekers constateren verbijsterd dat het verzinnen van passende argumenten meer regel dan uitzondering is. Soms ook stond de motivatie geheel los van de foto. “Ze lacht zo lief,” vertelde iemand, terwijl de juffrouw op de foto in zijn handen strak voor zich uitkijkt. “We twijfelen er niet aan dat mensen in staat zijn tot bewuste en gemotiveerde keuzes,” schrijven de onderzoekers, “maar we mogen er beslist niet vanuit gaan dat dat voor alle dagelijkse beslissingen geldt.” Jos Wassink Petter Johansson, Lars hall, Sverker Sikström, Andreas Olsson: “Failure to detect mismatches between intention and outcome in a simple decision task”, Science, Vol. 310, 7 okt 2005