Bij het woord ‘vaccinatie’ denkt bijna iedereen aan een prik met een injectienaald. Maar het afweersysteem is ook via het maagdarmkanaal te beïnvloeden. Kinderen kunnen bijvoorbeeld simpel en effectief beschermd worden tegen polio door ze een paar druppels met verzwakt poliovirus te laten slikken. Biotechnologen zien een grote toekomst voor eetbare vaccins. Stop de juiste genen in een landbouwgewas en je hebt een kant-en-klaar vaccin. Tomaten, maïs en aardappelen zijn al met succes gebruikt om afweer tegen verschillende virussen op te wekken bij proefdieren. Japanse onderzoekers komen nu met een ander soort vaccinatie: een rijstvariant die allergie bij muizen tegengaat. Ze schrijven erover in Proceedings of the National Academy of Sciences. Allergie is een op hol geslagen reactie van het immuunsysteem. Als je die wilt verhelpen, moet je dus geen afweerreactie opwekken, maar er juist één afremmen. Immunologen begrijpen steeds beter hoe ze dat moeten aanpakken. Een eerste voorwaarde is dat ze precies weten welke stoffen zo aanstootgevend zijn voor de afweercellen. Van het stuifmeel van de Japanse ceder, een notoire hooikoortsveroorzaker, is dat bekend. Bepaalde onderdelen van de eiwitten Cry j I en Cry J II zijn het probleem. Al zeven jaar geleden bewees een Japanse onderzoeksgroep dat het eten van die eiwitonderdelen de allergische reactie bij muizen kon dempen. Onder leiding van Fumio Takaiwa hebben biotechnologen van het Nationaal Instituut voor Agrobiologische Wetenschappen van Japan nu rijstplanten gemaakt die deze stukjes eiwit in grote hoeveelheden opslaan in hun rijstkorrels. Die rijstkorrels werden vermalen en in water opgelost. Een groep muizen kreeg vier weken lang iedere dag een klein beetje van deze speciale rijstepap, naast een standaarddieet. Andere muizen kregen een papje van gewone rijst. Daarna kregen ze allemaal stuifmeel van de Japanse ceder in hun buikholte gespoten, een ingreep die bij dit soort muizen meestal een heftige allergische reactie opwekt. Bij muizen die gewone rijst hadden gekregen, gebeurde dat inderdaad. Maar na een dieet van genetisch veranderde rijst bleef de allergieaanval uit, bleek uit bloedonderzoek. Ook wanneer de onderzoekers stuifmeel in de muizenneusjes bliezen, was er een duidelijk verschil te zien. Ze telden het aantal keren dat de beestjes in vijf minuten moesten niezen, en dat was duidelijk minder wanneer een muis de speciale rijst had gekregen. Bijwerkingen waren er niet. Rijst lijkt een prima gewas om allergie mee te bestrijden, concluderen Takaiwa en zijn collega’s. Misschien komen er dus ooit rijstvarianten tegen alle mogelijke allergieën op de markt. Een recept voor nasi tegen hooikoorts of kattenallergie zit er echter niet in, want zodra je de rijst kookt, gaan de werkzame stoffen kapot. Elmar Veerman Hidenori Takagi e.a.: “A rice-based edible vaccine expressing multiple T-cell epitopes induces oral tolerance for inhibition of Th2-mediated IgE responses”, PNAS early edition, 31 oktober 2005