Aids wordt veroorzaakt door HIV, een virus dat vrijwel onverslaanbaar is voor het afweersysteem. Cocktails van verschillende medicijnen kunnen de infectie tegenwoordig aardig onder controle houden, maar roeien het virus niet volledig uit. Bovendien hebben ze nare bijwerkingen en zijn ze te duur voor het merendeel van de veertig miljoen aidspatiënten die er nu zijn. Een ontdekking van Franse, Duitse en Engelse wetenschappers biedt zicht op een nieuwe generatie medicijnen. In twee artikelen in Nature Structural & Molecular Biology beschrijven Jana Sticht en negen collega’s een peptide - dat is een kort sliertje aminozuren - dat zich hecht aan een eiwit in het aidsvirus. Dit molecuul, dat ze ‘capsid assembly inhibitor’ hebben genoemd, steekt een spaak in het wiel van de virusontwikkeling. Op twee plaatsen nog wel. De vinding draait om het feit dat de virusdeeltjes nog niet volwassen zijn op het moment dat ze zich van hun gastheercel losmaken. Ze moeten eerst nog een inwendige reorganisatie ondergaan. Hoe dat precies gaat is nog niet voor honderd procent opgehelderd, maar er is wel steeds meer over bekend. Het onderzoek van Sticht en de anderen leidde niet alleen tot meer inzicht in die processen, maar leverde ook een krachtig middel op om ze te blokkeren. Een onvolwassen HIV-deeltje is een bolletje waarin onder meer vijfduizend exemplaren van het eiwit Gag zitten. Deze eiwitten zijn allemaal hetzelfde en zitten aanvankelijk ordentelijk gerangschikt in het bolletje. Na het afscheid van de gastheercel worden ze ieder in zes stukken geknipt. Zo ontstaan zes nieuwe eiwitten in vijfduizendvoud. Die organiseren zich spontaan tot het uiteindelijke virus, dat daarmee klaar is om een nieuwe cel te enteren. Het nieuw ontwikkelde peptide bindt zich aan het Gag-eiwit en laat niet meer los, ook niet wanneer het eiwit in stukken wordt geknipt. Een ruime hoeveelheid van deze peptiden kan de ontwikkeling van het virus op twee manieren frustreren. Eerst door te verhinderen dat de Gag-eiwitten netjes in het onvolwassen virus kunnen worden gestopt. Met de verstekelingen aan boord passen ze er namelijk niet goed meer in. En als dat toch is gelukt, gooien de peptiden na het knippen van de Gag-eiwitten roet in het eten. De eiwitonderdelen waaraan ze zich hechten, kunnen zich niet meer aan elkaar vastketenen, en dat is wel nodig om een functioneel virus te produceren. De onderzoekers kozen deze pitbullterriër onder de peptiden uit een enorme hoeveelheid willekeurig gemaakte exemplaren, steeds met een net iets andere aminozuurvolgorde. In verschillende rondes werden telkens de sliertjes geselecteerd die zich het beste aan het eiwit konden binden. De winnaar kreeg de titel CAI, ‘capsid assembly inhibitor’, omdat hij de spontane assemblage remt van het eiwitonderdeel waarin hij zich in vast heeft gebeten. Of het pitbullpeptide zelf als geneesmiddel kan worden gebruikt, vertellen de onderzoekers er niet bij. Zij vinden het vooral belangrijk dat ze een kwetsbare plaats van het eiwit hebben gevonden. En ze hopen dat hier een geneesmiddel uit voortkomt. Het zou het eerste middel zijn dat het aidsvirus in deze fase van zijn ontwikkeling dwarszit. Een goede aanvulling dus op de bestaande aidsremmers, die zich richten op het kopiëren van de virusgenen en het knippen van de viruseiwitten. Ieder voor zich zijn deze middelen niet krachtig genoeg om tegen de streken van het steeds veranderende virus op te kunnen, maar met vereende krachten, een cocktail dus, lukt dat steeds beter. Een extra ingrediënt maakt de mix misschien krachtig genoeg om HIV écht de das om te doen. Elmar Veerman Jana Sticht, Michael Humbert, Stuart Findlow, Jochen Bodem, Barbara Müller, Ursula Dietrich, Jörn Werner en Hans Kräusslich: “A peptide inhibitor of HIV-1 assembly in vitro”, Nature Structural & Molecular Biology (advance online publication), 24 juli 2005 François Ternois, Jana Sticht, Stéphane Duquerroy, Hans-Georg Kräusslich en Félix A. Rey: “The HIV-1 capsid protein C-terminal domain in complex with a virus assembly inhibitor”, Nature Structural & Molecular Biology (advance online publication), 24 juli 2005