Een doorbraak in pijnbestrijding, heette het zes jaar geleden bij de introductie van Vioxx, de eerste zogeheten COX-2 remmer op de markt. COX-2 remmers werden ontwikkeld als alternatief voor tot dat moment gebruikte ontstekingsremmers als naproxen en ibuprofen. Die hebben namelijk het nadeel dat ze niet alleen het ontstekingsenzym cyclo-oxygenase 2 remmen – kortweg: COX-2 – maar ook zijn broertje COX-1. En dat laatste leidt soms tot ernstige maagklachten. De nieuwe generatie van COX-2 remmers heeft die bijwerking niet, jubelden de fabrikanten bij de introductie. Het zag er aanvankelijk dan ook rooskleurig uit voor de fabrikanten. Wereldwijd werd in 2003 voor twee en een half miljard dollar aan COX-2 remmers omgezet. In dat jaar telde Nederland meer dan een half miljoen gebruikers. Aanvankelijk waren dat vooral mensen met reumatische pijnen, maar gaandeweg werd het middel ook bij algemene pijnklachten voorgeschreven. Maar het tij is gekeerd. Een jaar geleden, op 30 september 2004, haalde fabrikant Merck haar paradepaardje van de markt. Uit onderzoek was namelijk gebleken dat Vioxx de kans op hartaanvallen en herseninfarcten verdubbelde bij patiënten die het middel langer dan anderhalf jaar slikten. Ook andere COX-2 remmers hebben dergelijke bijwerkingen, zo bleek uit onderzoek dat begin dit jaar gepubliceerd werd in het medisch vakblad New England Journal of Medicine. Fabrikant Merck is sindsdien verwikkeld in een fors aantal rechtszaken van patiënten en nabestaanden. In de VS lopen zo’n zevenduizend zaken. Klagers menen dat de geneesmiddelenfabrikant willens en wetens patiënten in gevaar heeft gebracht, en al veel eerder op de hoogte was van de schadelijke bijwerkingen van Vioxx. Merck heeft dat laatste tot nu toe steeds in alle toonaarden ontkend. Dat zal vanaf deze week een stuk moeilijker worden, blijkt uit belastende informatie waar het New England Journal of Medicine de hand op heeft weten te leggen. Daaruit blijkt dat Merck vlak voor het ter publicatie aanbieden van een artikel in 2000 het aantal hartinfarcten in de patiëntengroep die Vioxx slikte naar beneden heeft aangepast. Het artikel in kwestie omvat de resultaten van de zogeheten Vigor-studie. Daarin vergeleken Merck-onderzoekers onder leiding van reumatologe Claire Bombardier twee pijnstillers voor reumapatiënten, Vioxx en naproxen. Uit die studie bleek al dat patiënten die Vioxx kregen, vier keer zo vaak een hartaanval kregen als slikkers van naproxen. De onderzoekers schreven dat in eerste instantie overigens niet toe aan het schadelijk effect van Vioxx, maar juist aan het omgekeerde: een beschermend effect van naproxen. Kort na de publicatie van de Vigor-studie bleek dat er in de Vioxx-patiëntengroep méér hartaanvallen waren voorgekomen dan de onderzoekers in het NEJM-artikel hadden vermeld: geen 17, maar 20 hartaanvallen. Tot nu toe werd er vanuit gegaan dat die drie extra hartaanvallen zich pas voor hadden gedaan nadat het artikel was gepubliceerd. Merck overhandigde bij het bekend worden van de extra gegevens alle informatie ook keurig bij de Amerikaanse medicijnwaakhond, de FDA. Naar nu blijkt waren tenminste twee van de auteurs van de studie al ruim voor publicatie (23 november 2000), op de hoogte van het precieze aantal hartaanvallen in de Vioxxgroep. Dat concludeert het NEJM uit een interne memo van 5 juli 2000. Achterdochtig geworden ploos de redactie van het tijdschrift het oorspronkelijke document uit dat Bombardier en collega’s op 18 mei 2000 bij het tijdschrift hadden ingeleverd. De auteurs hadden bij het opstellen van hun document gebruik gemaakt van een tekstbewerkingsprogramma dat ook sporen van vorige versies in het document achterlaat. Uit dat sporenonderzoek bleek dat Merck twee dagen voor het artikel werd ingeleverd bij het tijdschrift onwelvallige gegevens uit de tekst heeft geschrapt. Het medisch vakblad eist opheldering van de onderzoekers. Merck ontkent overigens alle aantijgingen, zo noteerde CNN vandaag. De ontdekking van de witwaspraktijken van Merck kan grote gevolgen hebben voor de rechtszaken die Merck in het verschiet heeft. Tot nu toe is het in twee Vioxx-zaken tot een uitspraak gekomen. Merck won er een, de andere zaak verloor het bedrijf. In augustus van dit jaar werd de weduwe van Robert Ernst een schadevergoeding van 253 miljoen dollar toegekend. Begin vorige maand oordeelde een rechter in een tweede zaak tegen Merck dat de fabrikant geen schuld had aan de hartaanval van de 60-jarige postbeambte Frederick Humeston. Vorige week donderdag ging een derde zaak van start. Jacqueline de Vree Gregory Curfman et al, ‘Expression of concern: Bombardier et al.’, in: NEJM, 29 december 2005