Het Einsteinjaar moest het worden. Maar alle natuurkundige evenementen en boeken ten spijt; uiteindelijk was het Charles Darwin die in 2005 de voorpagina’s haalde. In Amerika verscherpte de strijd tussen de wereldlijke biologie en ‘intelligent ontwerp’, de opvatting dat de evolutie van hogerhand wordt bijgestuurd. En in Nederland sloeg de vlam in de pan nadat een groep christelijke wetenschappers onder leiding van nanotechnoloog Cees Dekker de theorie in ons land introduceerde. De gebeurtenissen nopen het blad Science tot een hoogst ongebruikelijke stap. Het vakblad stelt zijn traditionele, maatgevende jaaroverzicht in het teken van Darwin. ‘Evolutie in actie’ is wat betreft Science de belangrijkste ‘doorbraak van het jaar’. “Science heeft besloten Darwin in het spotlicht te zetten, door diverse dramatische ontdekkingen te eren die de werking van de evolutie onthullen”, declameert het blad. Er gebeurde inderdaad nogal wat, in 2005. Het DNA van de chimpansee werd in kaart gebracht. Verschillende onderzoeksgroepen wisten genen aan te wijzen die waarschijnlijk verantwoordelijk zijn voor onze ongewoon goed ontwikkelde hersens. En experimenten met fruitvliegen deden vermoeden dat niet werkzame genen, maar juist het nutteloos geachte rommel-DNA (‘junk DNA’) daartussenin uiterst belangrijk is voor het ontstaan van nieuwe soorten. In de natuur ontdekten biologen intussen vogels, vissen en insecten die net een aparte diersoort zijn geworden – of die op het punt staan tot soortvorming over te gaan. Zo ontdekte men in Europa twee rassen korenrupsen die blijkbaar halverwege de soortvorming zijn: hoewel technisch gezien nog één soort, eten beide rassen verschillende gewassen, en scheiden ze verschillende lokstoffen af. Een milde sensatie is ook het geval van de stekelbaars. Zo’n tienduizend jaar geleden raakten verschillende populaties zeestekelbaarsjes gevangen in meren, toen de zeespiegel daalde. Inmiddels hebben de van elkaar gescheiden populaties hun bepantsering verloren – allemaal door precies dezelfde, stomtoevallige mutatie aan een van hun genen, zo kwam dit jaar aan het licht. Als klap op de vuurpijl was 2005 het jaar waarin virologen eindelijk het geheim ontrafelden van de gruwelgriep die in 1918 twintig tot honderd miljoen mensen het leven kostte. Aan de hand van oude weefselmonsters herleidden moleculair-biologen welke genetische wijzigingen het virus onderging. Voornaamste conclusie: de griep van 1918 was geen combinatie van mensen- en vogelgriep, maar een ‘puur’ vogelvirus dat door een evolutionaire speling van het lot oversloeg op de mens. Eerlijk is eerlijk: de aanhangers van intelligent ontwerp zullen er niet van wakker liggen. Ook in voorgaande jaren doken er immers tal van voorbeelden op van ‘evolutie in actie’. Van langzaam van vorm veranderende wezens, tot fossielen die duidelijk een tussenvorm zijn tussen eerdere en latere soorten. Maar 2005, zo constateert Science monter, was in elk geval toch het jaar waarin de wetenschap er steeds beter in slaagde om bij de evolutie onder de motorkap te kijken. Is er in 2005 verder niets gebeurd? Toch wel. De Huygenssonde landde op Titan. Men besloot om ‘s werelds eerste grote experimentele reactor voor kernfusie te bouwen. Er kwam nieuw bewijs dat het klimaat écht grondig aan het veranderen is, met sterkere orkanen, een afsmeltende noordpool en een zwakkere warme zeestroming richting Europa als gevolg. Moleculair-biologen achterhaalden welke genen ervoor verantwoordelijk zijn dat bloemen tot bloei komen, hoe geprogrammeerde celdood precies werkt en hoe kaliumkanaaltjes in elkaar steken, de ‘motortjes’ van veel processen in onze cellen. En o ja, Science vergeet het te melden: 2005 was natuurlijk ook het wereldjaar van de natuurkunde. Het jaar, waarin de wetenschap tussen alle drukte door probeerde te herdenken hoe honderd jaar geleden een zekere Albert Einstein de natuurkunde op zijn kop zette. Maarten Keulemans Elizabeth Culotta en Elizabeth Pennisi: “Evolution in action, breakthrough of the year”. In: Science, Vol. 310, 1878-1879 (2005) “Breakthroughs of the year, The Runners-Up”. In: Science, Vol. 310, 1880-1886 (2005)