Bij speltheoretische experimenten blijkt het keer op keer: vrijwel niemand laat zich afschepen met een fooi als een ander er intussen met de grote buit vandoor gaat. Dan maar liever allebei niks. Mensen zijn zelfs bereid geld toe te geven om iemand te straffen die zich asociaal opstelt, zo werd pas een paar jaar geleden ontdekt. En als ze dat doen, wordt het beloningscentrum in hun hersenen actiever, ontdekten Zwitserse psychologen vorig jaar. Onrechtvaardig gedrag afstraffen is dus lekker. De wetenschap zit sinds het ontdekt is een beetje in zijn maag met dit zogenoemde ‘altruïstisch straffen’. Als dit gedrag eenmaal gemeengoed is, houdt het zichzelf in stand. Maar de vraag bleef hoe dit in de evolutie heeft kunnen ontstaan. Natuurlijke selectie had dit gedrag in de kiem moeten smoren, was de gedachte. Het kost immers veel energie en je krijgt er niet direct iets voor terug. Toch zit altruïstisch straffen bij alle mensen ingebakken. Hoe kan dat? James Fowler, politicoloog aan de Universiteit van Californië, denkt dat hij het antwoord weet. In het vakblad Proceedings of the National Academy of Sciences presenteert hij een wiskundig model dat groepsgedrag zo eenvoudig mogelijk beschrijft. Fowler stelt zich een groep voor die leeft van de jacht. De leden streven allemaal naar een zo hoog mogelijke opbrengst voor zichzelf. Iedereen kan voor zichzelf kiezen uit drie soorten gedrag. In je eentje jagen, wat een bescheiden, vaste buit oplevert. Of samen op jacht gaan, wat een kleine inleg kost, maar vervolgens meer oplevert. Als tenminste iedereen actief meedoet. Want er is een derde mogelijkheid: die van de profiteurs. Zij gaan wel mee op de gezamenlijke jacht, maar investeren er zelf niets in. Met deze spelregels komen er steeds meer profiteurs, omdat die de vruchtbaarste strategie hebben. Tot er zóveel zijn, dat in je eentje jagen voordeliger wordt dan samen. Vanaf dat moment komen er steeds meer eenzame jagers. Tot uiteindelijk niemand meer samenwerkt, een toestand die daarna niet meer verandert. Met een vierde type gedrag erbij kan er wél samenwerking blijven bestaan, becijferde Fowler. Als sommige jagers bereid zijn iets in te leveren om profiteurs straffen - laten we ze moralisten noemen - kan uiteindelijk een situatie ontstaan waarin iedereen zich als moralist gaat gedragen. Met dit model zou het zelfs kunnen gebeuren dat een enkele moralist van buiten voet aan de grond krijgt in een gemeenschap van eenzame jagers. Samen jagen wordt op den duur lucratiever dan alleen, en op termijn nemen de moralisten in Fowler’s model de hele stam over. Hoewel dit model in principe kan verklaren waarom mensen profiteurs er zo graag van langs geven, signaleerde de politicoloog wel een probleem: als er jagers bijkomen die minder investeren in het straffen dan anderen, hebben die een relatief voordeel en zullen ze uiteindelijk de groep overnemen. Dit kon worden tegengegaan door in het model in te bouwen dat de moralisten niet alleen de profiteurs aanpakken, maar ook straf uitdelen aan de groepsleden die zelf niet hard genoeg straffen. Als dat gebeurt, blijft iedereen zich volgens de regels gedragen en trekt niemand er alleen op uit. Wat heeft dit model nu met de werkelijkheid te maken? Menselijk gedrag zit natuurlijk veel ingewikkelder in elkaar dan zo’n model weergeeft, maar wat Fowler wel laat zien is dat er geen centraal gezag nodig is om samenwerking in een groep gemeengoed te laten worden. Bovendien is hij de eerste die inzichtelijk maakt hoe het komt dat mensen van nature geneigd zijn samen te werken én straf uit te delen aan iedereen die zich te egoïstisch opstelt. We zijn op de wereld om elkaar te helpen, en wie het daar niet mee eens is kan een klap krijgen. Elmar Veerman James H. Fowler: “Altruistic punishment and the origin of cooperation”, PNAS Online Early Edition, 18 april 2005