Vet is handig. Heb je meer voedsel dan je vandaag kunt gebruiken, dan sla je de extra energie op in de vorm van lichaamsvet. Zo kom je schrale dagen in de toekomst door. Maar ja, wat als die schrale tijd nooit komt? Dat verschilt nogal per persoon, blijkt in de praktijk. De één dijt uit tot hij nauwelijks meer kan lopen, de ander blijft slank. Hoe komt dat? Het simpele antwoord is dat de dikkerd meer energie binnenkrijgt dan hij verbruikt. En als je wilt weten hoe dát dan komt, wordt het ingewikkeld. Ziekelijk overgewicht, obesitas in medisch jargon, is een thema waar de wetenschap zich steeds sterker voor interesseert. De Amerikaanse National Institutes of Health kwamen in augustus 2004 met een ‘strategisch plan voor obesitasonderzoek’ en financieren nu een speciale uitgave van het wetenschappelijke tijdschrift Nature Neuroscience over de neurobiologie van obesitas. Want de sleutel tot slank blijven zit in ons hoofd. Maar niet op één plek, blijkt uit de zes overzichtsartikelen in het blad. Een klein orgaantje onderin de hersenen, de hypothalamus, speelt een hoofdrol in het obesitasverhaal, zoveel is duidelijk. Dat is alleen wel een vreselijk veelzijdig stukje hersenweefsel, met tientallen verschillende commandocentra. En die gebruiken niet alleen zenuwbanen, maar ook allerlei signaalstoffen om met elkaar en met de rest van het lichaam te communiceren. Vooral met de vetcellen, die zelf ook weer allerlei hormonen maken. Tot ongeveer tien jaar geleden was van deze ingewikkelde machinerie maar heel weinig bekend. Toen werd leptine ontdekt. Dat was het startsein voor de uitdijing van het onderzoek naar vetzucht. Na de ontdekking van leptine, in 1994, heerste er eventjes een juichstemming. Leptine wordt door vetcellen gemaakt en vertelt de hypothalamus dat er minder gegeten en meer bewogen moet worden. Het ideale afslankmiddel dus? Helaas: zwaargewichten zijn verminderd gevoelig voor het hormoon en misschien juist daarom zo dik. Van extra leptine vielen ze in ieder geval niet af. “Onze kennis van de mechanismen die de voedselinname en het energieverbruik reguleren, is sinds de ontdekking van leptine exponentieel toegenomen”, schrijven de endocrinologen Heike Müntzberg en Martin Myers aan het slot van een ingewikkelde opsomming. D=Hoe hoopvol dat ook klinkt, tot een pil tegen vetzucht heeft al die nieuwe kennis nog steeds niet geleid. Die komt er wel, maar uit een heel andere hoek. Hij komt voort uit onderzoek naar de effecten van cannabis. Inmiddels overtreft de juichstemming rond het middel ‘rimonabant’ die van elf jaar geleden. En deze keer is er ook meer reden voor grote verwachtingen. De pil is nog niet verkrijgbaar, maar heeft al wel veel tests doorstaan. Hij remt de zogenoemde cannabinoïdreceptoren (CR) die aan het oppervlak zitten van hersencellen, onder meer in de hypothalamus. Die receptoren reageren op cannabis, maar ook de lichaamseigen endocannabinoïden, met in beide gevallen een verhoging van de eetlust tot gevolg. Inderdaad, de ‘vreetkick’ waar hasjgebruikers het over hebben. Er komen steeds meer aanwijzingen dat veel zwaarlijvigen een overmaat aan endocannabinoïden aanmaken. Het blokkeren van de bijbehorende receptoren zou hun trek smoren. En dat doet rimonabant dus. Uit proeven met duizenden patiënten en gezonde vrijwilligers blijkt trouwens dat niet alleen de eetlust keldert, maar ook de trek in sigaretten. Fabrikanten Sanofi en Aventis verwachten deze pil in 2006 op de markt te brengen onder de naam Acomplia. Ongetwijfeld zijn andere fabrikanten intussen bezig een eigen CR-remmer te ontwikkelen. Er vallen namelijk miljarden te verdienen op de afslankmarkt. Wat vooral uit de verhalen in Nature Neuroscience naar voren komt is de enorme complexiteit van de systemen die eetlust, vetopslag en lichaamsbeweging regelen. Tussen de regels door wordt duidelijk dat overgewicht steeds meer gezien wordt als een ziekte, een ontregeling van die systemen. Een van de artikelen is geschreven door twee verslavingsexperts, die stellen dat “er weinig vakgebieden lijken te zijn die zoveel mogelijkheden voor kruisbestuiving hebben als het verslavings- en het obesitasonderzoek.” De komende afslankpil geeft ze gelijk. Elmar Veerman Nature Neuroscience, 26 april 2005: “Neurobiology of obesity”