In zijn boek ‘A Primate’s Memoire’ beschrijft de Amerikaanse neurobioloog Robert Sapolsky zijn avonturen in Afrika. Hij heeft daar jarenlang stressonderzoek gedaan bij bavianen. Zijn eigen stress begon dan al op de luchthaven, maar ook het onderzoek was hectisch. Hij moest namelijk herhaaldelijk bloedmonsters nemen van alle leden van de bavianengroep. Aanvankelijk was een blaaspijp met verdovingspijltjes voldoende, maar naar verloop van tijd begonnen de bavianen hem in de gaten te houden, waardoor het bemachtigen van monsters een ingewikkeld kat-en-muis spel werd. Het effect van stress op gezondheid is bij uitstek Sapolsky’s terrein. Hij heeft uitgebreid onderzocht hoe bij apen hormoonniveaus veranderen als gevolg van stress. De vraag is of dat bij mensen ook zo werkt. Het overzichtsartikel dat deze week in het wetenschapsblad Science verschijnt gaat voor driekwart over feitelijke bevindingen bij verschillende apen. Pas op de laatste bladzijde pakt de oude hippie Sapolsky maatschappijkritisch uit. Het gezondheidseffect van stress illustreert Sapolsky aan de hand van de zogenaamde ‘sociaal-economische status’, kortweg SES. Als de sociale status daalt, dan neemt de stress toe. Sapolsky citeert epidemiologisch onderzoek waaruit blijkt dat dat een verhoogde kans met zich meebrengt op een lange rij van aandoeningen. Onder anderen hart- en vaatziekten, longziekten, reuma, een verzwakte immuunsysteem en psychiatrische ziekten. Stress, legt Sapolsky uit, kan fysiek zijn of psychologisch. Een voorbeeld van fysieke stress is het moeten vluchten voor een aanval. De vrijkomende hormonen en de neurale reflexen bereiden het lichaam daarop voor. De hartslag en bloeddruk nemen toe, net als de spierspanning. Minder essentiële zaken zoals groei, reparatie, voortplanting en spijsvertering worden tijdelijk op een laag pitje gezet. Bij psychologische stress zoals angst gebeurt dat ook. Maar bij langdurige psychologische stress, zoals de nabijheid van een intimiderende soortgenoot of een permanent minderwaardigheidsgevoel, kan de stressrespons gemakkelijk chronisch worden. En dat leidt tot eerder genoemde gezondheidsproblemen. Maar het zijn niet alleen de onderknuppels die last hebben van stress. In de jaren vijftig ging men er zelfs vanuit dat de managers het zwaarst te verduren hadden. Tien jaar later kreeg men meer medelijden met de ondergeschikten. Veertig jaar onderzoek heeft dat beeld genuanceerd. In een sterk hiërarchische samenleving hebben de onderapen de grootste fysieke stress te verduren. Ze krijgen weinig te eten en de slechtste plekken om te slapen. Maar de verdeling van psychologische stress hangt af van hoe de orde in de groep gehandhaafd wordt. Als de topaap vooral dreigt en wenkbrauwenfronsend de troep onder controle houdt, dan lijden de onderapen aan psychische stress. Maar een mannetje - het zijn bij apen altijd mannetjes - dat zijn gezag steeds met geweld onderstreept, die ondervindt zelf de meeste stress, zij het fysiek. Naast allerhande andere factoren hangt de stress ten slotte ook nog af van het individu. Onafhankelijk van de rang binnen een groep, zijn sommigen meer gevoelig voor stress. Sapolsky typeert de stresskippen als individuen die slecht kunnen beoordelen of een situatie bedreigend is, die weinig sociale steun hebben en die vaak hyperactief op nieuwe prikkels reageren. Samenvattend: sociale status en gezondheid hangen samen via stress. De erkenning van dat verband bij apen ziet Sapolsky als een bevestiging van de complexe sociale strucuren bij bavianen, chimpansees, bonobo’s en dergelijke. Maar, vraagt hij zich af, waarom zijn we dan zo blind voor de gevolgen van stress in onze eigen maatschappij? Dat maakt volgens Sapolsky, samen met de ongelijke verdeling van geld en goederen, deel uit van het grote menselijke complot om de ander onder de duim te houden. Jos Wassink Robert M. Sapolsky: “The Influence of Social Hierarchy on Primate Health”, Science, 29 april 2005, Vol. 308, p. 648 - 653