Het is misschien wel het eerste échte succesverhaal in de strijd tegen kanker. Drie jaar geleden meldden onderzoekers van het Amerikaanse kankerinstituut NCI dat ze een ‘opmerkelijk veelbelovkoutsend’ middel op het spoor waren om baarmoederhalskanker te voorkomen. Een jaar later vertelde onderzoekster Laura Koutsky op een congres in Amsterdam dat de inenting ‘nagenoeg af’ was. En nu blijkt het vaccin inderdaad te beschermen tegen de meeste soorten baarmoederhalskanker. Fabrikant Merck, Sharp & Dohme hoopt het middel volgend jaar in productie te nemen. Het vaccin is geen geneesmiddel voor vrouwen die al ziek zijn, maar moet de ziekte voorkomen. Wereldwijd worden ieder jaar haast een half miljoen gevallen van baarmoederhalskanker geconstateerd. Zo’n 60 procent sterft. In westerse landen als Nederland ligt de sterfte op 27 procent, met dank aan het systeem van uitstrijkjes, waardoor de ziekte tijdig wordt opgespoord. Jaarlijks krijgen zo’n zevenhonderd Nederlanders te horen dat ze de ziekte hebben. Toch lijkt het vaccin een eenmalige overwinning. Baarmoederhalskanker is een geval apart: het is een van de weinige kankersoorten die wordt veroorzaakt door een virus. Negen van de tien keer wordt baarmoederhalskanker veroorzaakt door het seksueel overdraagbare ‘humane papillomavirus’ (HPV). Het nieuwe vaccin houdt dat virus buiten de deur, net zoals een griepprik het griepvirus een halt toeroept. HPV maakt sinds de seksuele revolutie van de jaren zestig een ongekende bloei door. Van alle volwassenen loopt naar schatting de helft ooit een besmetting met HPV op. Er zijn zo’n honderd stammen HPV bekend, en de meeste zijn onschadelijk. Maar sommige stammen geven genitale wratjes – en andere veroorzaken baarmoederhalskanker. Het nieuwe vaccin beschermt tegen de twee schadelijkste stammen, HPV-16 en HPV-18, samen goed voor 70 procent van alle gevallen van baarmoederhalskanker. Onderzoekers van de Universiteit van Washington dienden 755 vrouwen het vaccin toe, terwijl 750 andere vrouwen een nepprik kregen. Vier jaar later blijken er van de gevaccineerde vrouwen slechts zeven besmet te zijn geraakt met HPV-16. Bij geen van de zeven leidde de besmetting tot de onrustige cellen die doorgaans het voorstadium van baarmoederhalskanker zijn. Van de vrouwen die de nepprik kregen, raakten er 111 geïnfecteerd, en hadden er twaalf onrustige cellen. Fabrikant Merck hoopt later te komen met een nieuwere versie van het vaccin, die beschermt tegen 80 procent van alle baarmoederhalskanker - én tegen genitale wratjes, waardoor ook mannen er wat aan hebben. De keerzijde daarvan is dat het vaccin soms ook niet werkt. Sommige vrouwen hebben het ongeluk dat ze een HPV-variant oplopen waartegen de inenting niet beschermt; anderen krijgen de ziekte door heel andere factoren, zoals erfelijkheid. Een ander nadeel is dat niemand nog weet hoe lang de bescherming duurt. Misschien raakt de prik uitgewerkt, of moet de inenting net als bijvoorbeeld de tetanusprik om de zoveel tijd worden vernieuwd. Een ander probleem is dat het vaccin niet op alle soorten baarmoederhalskanker vat heeft. Van elke tien gevallen, zullen er drie gewoon de kop opsteken. Eerlijk is eerlijk, baarmoederhalskanker is een relatief makkelijke prooi voor wetenschappers. De kosten die zijn gemoeid met het systeem van uitstrijkjes lopen in de miljarden, en de opbrengsten die een vaccin kan opleveren ook. Voor het jaar 2008 wordt de omzet geraamd op 1,8 miljard euro. Die feiten maakten het voor iedereen aanlokkelijk om naar de inenting te zoeken. Bovendien zat het ook gewoon mee. HPV is een veel simpeler virus dan, zeg, het aidsvirus hiv. Eind jaren negentig werd duidelijk dat HPV een eiwit heeft, L1 genaamd, dat goed geschikt is als vaccin. Als je het eiwit loshaalt, rolt het zich op tot een soort balletje. Schade richt het balletje niet aan, maar het zet wél het afweersysteem op scherp. Wie zijn afweersysteem eenmaal aan het L1-eiwit heeft laten ‘snuffelen’, is meteen bestand tegen het échte virus. Medicijnconcern GlaxoSmithKline werkt intussen gestaag door aan zijn eigen versie van het kankervaccin. Dat komt naar verwachting pas in 2008 op de markt. Vaccinmaker Merck doet momenteel ‘derdefase-onderzoek’, een grootscheepse test van het vaccin onder 25 duizend vrouwen in 34 landen, waaronder ook Nederland. De resultaten daarvan worden naar verwachting volgend jaar bekend, waarna Merck goedkeuring hoopt te krijgen om het vaccin op grote schaal te fabriceren. Maarten Keulemans Kevin Ault et al.: “A phase I study to evaluate a human papillomavirus type 18 L1 LPV vaccine”. In: Vaccine, Vol. 22, 3004-3007 (2004).