Dertien miljoen jaar geleden was het meest mensachtige wezen op aarde een grote, staartloze aap die fruit at en die met zijn slanke lijf recht omhoog de bomen kon inklimmen. Eén exemplaar, een mannetje van een kilo of 35, stierf nabij het huidige Barcelona. En nu hebben Spaanse paleontologen zijn botten teruggevonden. De Spanjaarden zijn in alle staten. ‘Pierolapithecus catalaunicus’, zoals ze de soort noemen, lijkt een dier te zijn waarnaar iedereen al tijden zocht. De pierola-aap moet de opa zijn van alle mensapen – en van ons. Leuke bijkomstigheid is dat het fossiel uitgerekend in het trotse Catalonië opduikt. Waarschijnlijk leefde de soort ook in Afrika, geven de onderzoekers toe. Maar een belangrijk fossiel van eigen bodem, dat doet de Catalaanse eigendunk goed. Vandaar dat het fossiel ‘catalaunicus’ als achternaam draagt en de onderzoekers zelfs een persbericht in het Catalaans hebben doen uitgaan. De geschiedenis van onze soort gaat tientallen miljoenen jaren terug, misschien zelfs tot in het tijdperk van de dinosauriërs. Uit een groep boomklimmende, harige zoogdiertjes ontstonden in die dagen de eerste apen. In de miljoenen jaren die volgden, splitste zich de ene na de andere apenfamilie af: de lemuren, de nieuwe-wereldapen en de apen van de oude wereld. Ergens tussen de 15 en 11 miljoen jaar geleden vond de laatste cruciale aftakking plaats. Toen splitsten de mensapen zich af van de gibbons. Het was het moment waarop onze voorvaderen ophielden ‘aap’ te zijn, en zich begonnen te ontwikkelen tot handige, intelligente wezens met steeds menselijker trekjes. Opa mensaap heeft vier nakomelingen voortgebracht: de oerang oetan, de chimpansee, de gorilla en de mens. Pierola lijkt inderdaad de allereerste aap die het predikaat ‘mensaap’ verdient. Zijn polsen zijn soepel, om takken mee te grijpen. Ook kon het dier zich blijkbaar goed oprichten om bomen in en uit te klimmen: zijn romp is stijf en rechtop uitgelijnd, met een platte borstkas, vlakke schouderbladen een onderrug waar weinig beweging in zat. Gibbons en andere kleine apen hebben een soepeler, minder gespecialiseerd lijf. Zijn gezicht moet ook mensachtige trekken hebben gehad. De oeraap had een relatief kort gelaat, en zijn neus en ogen zaten op ongeveer dezelfde plaats als bij ons. Maar laat u niet foppen door de reconstructies: als u Pierola in de Apenheul zou tegenkomen, zou u hem zonder enige aarzeling tot de apen rekenen, en niet tot de bezoekers. Opa Pierola is niet de eerste prehistorische aap die verrijst uit de grond. Maar de andere apen, met bloemrijke namen als Kenyapithecus, Equatorius, Morotopithecus en Afropithecus, zijn toch meer aapachtig dan Pierola, betoogt onderzoeker Salvador Moyà-Solà deze week in het blad Science. Moyà-Solà heeft makkelijk praten, want het Spaanse fossiel is buitengewoon compleet, voor een lijk van dertien miljoen jaar oud. “Het belang van dit nieuwe fossiel is dat het de eerste keer is dat alle skeletonderdelen die kenmerkend zijn voor moderne mensapen bewaard zijn gebleven.” Fossielen uit de tijd waarin Pierola leefde, het ‘midden Mioceen’, zijn berucht moeilijk te vinden. Het skelet is gevonden op een nieuwe, veelbelovende archeologische vindplaats genaamd Barranc de Can Vila 1, vlakbij het dorp Els Hostalets de Pierola. De voorvader openbaarde zich voor het eerst toen een bulldozer het land plat schraapte voor graafwerk. Er kwam toen opeens een mensachtige hoektand boven. “Spaanse paleontologen zeggen altijd: een goed fossiel vind je niet; het vindt jou,” aldus Moyà-Solà. Opa Pierola kan trots zijn op zijn nageslacht. Een van zijn kleinkinderen - een slap, ziekelijk ventje uit Afrika met een gek groot hoofd - zou het zelfs schoppen tot heerser van de planeet. Maarten Keulemans Salvador Moyà-Solà, Meike Köhler, David Alba et al.: “Pierolapithecus catalaunicus, a new middle Miocene great ape form Spain.” In: Science, Vol. 306, 1339-1334 (2004).