Met enige concentratie kunnen mensen hun pijnregulerende hersengebieden onderdrukken. Fumiko Maeda, Christopher deCharms en collega’s van de Stanford University in Californië vertellen hoe gepijnigde vrijwilligers naar hun eigen hersenactiviteit keken, en het pijngebied het zwijgen oplegden. Tot nu toe hebben nog maar acht vrijwilligers meegedaan, maar het experiment was dan ook uiterst onaangenaam. Normaal worden zulke proeven overgelaten aan laboratoriumratten die een sterke hitteschok onder hun voetzool moeten verdragen, terwijl ze in hun kooitje geen kant op kunnen. Ditmaal lagen menselijke proefpersonen ingeklemd in een fMRI-hersenscanner en met een akelig heet voorwerp tegen hun handpalm. Vanuit deze benarde positie keken de vrijwilligers naar een vlammetje op een beeldscherm. De vlam varieerde van grootte, al naar gelang een bepaald pijngebied in de hersenen actiever of stiller werd. Het ging om de ‘rostrale anterior cingulate gyrus’, een gebied dat zowel intensiteit als de emotionele invloed van pijn regelt. De opdracht was nu om dat vlammetje – en daarmee de hersenactiviteit in het pijngebied én de pijnwaarneming – kleiner of groter te maken. Dat lukte, en snel ook. Al binnen dertien minuten kon men het pijngebied beïnvloeden. Daarmee hadden ze hun pijnwaarneming enigszins onder controle, vertelden de onderzoekers op een congres van de Cognitive Neuroscience Society en in het tijdschrift New Scientist. Dat pijn voornamelijk in het brein zit is al langer bekend. Pijn is immers een waarneming; pijn is wat het brein ervan maakt. Dat weten vuurlopers, spijkerbedliggers en anderen die hun gevoel naar eigen hand weten te zetten, en dat weten helaas ook chronische pijnpatiënten, bij wie vaak de pijnverwerking in de hersenen ontregeld is. Het ligt dus voor de hand om ook pijnbestríjding in het hoofd te zoeken. Volgens de onderzoekers had de training met biofeedback meer effect dan het simpelweg wel of juist niet op de pijn concentreren. En het werkte alleen met correcte feedback. Pijnvermindering bleef uit bij foute terugkoppeling, feedback uit een hersengebied dat niets met pijn te maken heeft of wanneer helemaal geen feedback werd gegeven. Hoe ze het voor elkaar kregen, konden de proefpersonen zelf niet goed uitleggen. De onderzoekers zien wel brood in deze nieuwe vorm van biofeedback – leermethodes waarbij mensen terugkoppeling uit het lichaam gebruiken om beheersing te krijgen over dat lichaam, in dit geval het brein. Het zou goed van pas kunnen komen in de wetenschappelijke studies naar de relatie tussen specifieke hersenpatronen enerzijds en gedrag en gevoel anderzijds. Ook zou het kunnen worden ingezet bij de behandeling van pijn en misschien zelfs bij andere aandoeningen die samenhangen met hersenactiviteit. Tot nu toe gebeurt dat met andere vormen van biofeedback, zoals terugkoppeling van spierspanning of andere tekenen van lichamelijke spanning en ontspanning. Soms ook proberen mensen direct hun hersenactiviteit te manipuleren, en zo bijvoorbeeld epilepsie en ADHD te verminderen. Dat gebeurt dan echter met het EEG-patroon van hersengolven, gemeten met plakkertjes op het hoofd. Maar, zegt biofeedback-onderzoeker Peter Rosenfeld tegen New Scientist, de plakkertjes op het hoofd zijn niet nauwkeurig en tonen niet welke hersengebieden actief zijn. Twintig jaar geleden al bewees Rosenfeld (Northwestern University in Chicago) een nóg directere manier om pijn uit het brein te bannen. Telkens als een muis de juiste, pijnverminderende hersenpatronen vertoonde, stimuleerde een elektrode het beloningscentrum in het brein – hetzelfde gebied dat plezierig actief wordt bij seks, lekker eten of drugs. Binnen de kortste keren waren de muizen aanzienlijk minder gevoelig voor pijn. Simone de Schipper Fumiko Maeda, Christopher deCharms et al.: Learned Modulation of Brain Activation and Pain Perception Using Real-Time fMRI. Posterpresentatie tijdens het elfde jaarlijks congres vam de Cognitive Neuroscience Society (San Francisco, 19 april 2004).