Narcolepsie is de onbedwingbare neiging om overal in slaap te vallen. Achter het fornuis. Voor de TV. Op het voetbalveld. In Nederland lijden naar schatting 10.000 mensen aan deze slaapziekte. Naast de onbedwingbare slaapaanvallen hebben veel patiënten ook last van kataplexie. Daarbij verslappen al hun ledematen, waardoor ze als een marionet waarvan de touwtjes zijn doorgeknipt ineenzakken. En in slaap vallen. Veel patiënten slikken amfetamine-achtige preparaten. Die maken hen weliswaar minder slaperig, maar hebben vervelende bijwerkingen. Je kunt er angstig van worden, opgefokt, en depressief. Bovendien loert bij dergelijke medicijnen altijd het gevaar van verslaving om de hoek.

Onderzoekers van de Universiteit van Texas zijn een stofje op het spoor dat het leven van narcolepsiepatiënten een stuk draaglijker kan maken. In het tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences doen ze deze week verslag van hun bevindingen. Het stofje waar het om gaat is de neurotransmitter orexine. Eind jaren negentig ontdekte Masashi Yanagisawa – nu hoofdauteur van het artikel in PNAS – bij toeval welke cruciale rol er voor dit stofje is weggelegd bij de slaapziekte. Yanagisawa was eigenlijk op zoek naar een stof die de eetlust remt, en orexine was één van de kandidaten voor de ultieme afslankpil. Speciaal voor het onderzoek naar vetzucht waren muizen gekweekt die geen orexine in hun hersenen aanmaakten. Tot Yanagisawa’s verbazing vielen de muizen om de haverklap in slaap. Tijdens het wassen. Tijdens het eten. Pardoes met hun neus in het zaagsel, precies zoals narcolepsiepatiënten.

De rol van orexine werd nog eens benadrukt door het onderzoek van Jerome Siegel. Hij onderzocht in 2001 de hersenen van overleden narcolepsie-patienten, en constateerde dat het aantal orexine-producerende zenuwcellen bij hen drastisch was afgenomen. Gemiddeld was er nog maar tien procent van over. De slaapziekte narcolepsie lijkt dus, zowel bij muizen als bij mensen, te worden veroorzaakt door een gebrek aan de neurotransmitter orexine. De hamvraag is natuurlijk of de ziekte ook te genezen is door het toedienen van orexine. Een eerste stap naar de beantwoording van die vraag geven Yanagisawa en collega’s vandaag in het tijdschrijft PNAS. Bij muizen heeft het er in ieder geval alles van weg. De onderzoekers van de universiteit van Texas dienden op twee verschillende manieren orexine toe aan de proefdieren: met een injectie rechtstreeks in hun brein, en door middel van genetische technieken. De narcoleptische muizen werden na toediening van orexine klaarwakker, en hadden totaal geen last meer van de verslappende, kataplectische aanvallen. Bovendien was het opmerkelijk dat de muizen geen ‘inhaalslaap’ vertoonden, zoals bij toediening van stimulerende middelen wel het geval is.

Slaap die je mist, moet je uiteindelijk een keer inhalen, maar met orexine is dat dus niet het geval. “Wat we hebben aangetoond, is dat het brein nog wel degelijk op orexine reageert, ook al maakt het die stof zelf niet meer aan,” zegt Yanagisawa. De volgende stap is het ontwikkelen van een medicijn dat geschikt is voor menselijk gebruik. Injecteren in het brein, zoals bij de muizen van Yanagisawa, is dan - mild uitgedrukt - niet de meest voor de hand liggende manier. Jacqueline de Vree Masashi Yanagisawa et al: Orexin peptides prevent cataplexy and improve wakefulness in orexin neuron-ablated model of narcolepsy in mice, in: Proceedings of the National Academy of Sciences, doi: 10.1073 (2004)