Blijkt Freud toch gelijk te hebben! Honderd jaar lang beweerden Freud en zijn volgelingen dat onwelgevallige gedachten onderdrukt kunnen worden (om vervolgens als bananen, sigaren en stropdassen naar boven te komen, maar dat is een ander verhaal). Onderdrukken bleef echter vaag en controversieel, onder andere omdat het ongeloofwaardig was dat het brein opzettelijk zou kunnen vergeten. De afgelopen jaren raakte het bovendien in opspraak doordat therapeuten verdrongen incest opdiepten die nooit gepleegd bleek te zijn. In het tijdschrift Science brengen Amerikaanse psychologen nu het verlossende woord. “Ja hoor, mensen kunnen doelbewust vergeten,” zegt John Gabrieli, hoogleraar psychologie aan de Stanford University in Californië. “We laten nu zien dat het brein ongewenste herinneringen opzettelijk kan blokkeren en hoe dat gaat.” Gabrieli liet zijn proefpersonen eerst een paar keer goed kijken naar woordcombinaties als ‘stoom-trein’, ‘kaak-tand’, ‘vies-rat’. Vervolgens werden ze in de fMRI hersenscanner geschoven, waar ze telkens vier seconden de eerste woorden van de woordparen voorgeschoteld kregen. In sommige gevallen (bijvoorbeeld ‘stoom’) moesten de proefpersonen het tweede woord (‘trein’) in hun gedachten oproepen en houden. Bij andere woorden (‘kaak’) moesten ze nadrukkelijk proberen er níet aan denken welk woord er ook weer bij hoorde. De hersenscans toonden verrassende uitkomsten: het onderdrukken van herinneringen gaat op een vergelijkbare manier als het onderdrukken van bewegingen. Dezelfde circuits in het voorste deel van het brein werden actief. Als een manager regelen ze de activiteit van andere hersendelen. Bijvoorbeeld als we in een reflex een vallende koffiepot willen opvangen, maar ons halverwege inhouden zodra we beseffen dat dat een tweedegraads verbranding oplevert. Toen Gabrieli’s proefpersonen het tweede woord onderdrukten, zette diezelfde manager een rem op de hippocampus, het hersengebied voor bewuste herinningen. Nadat Gabrieli de scans had gemaakt, testte hij nogmaals het woordgeheugen van zijn proefpersonen. Wat bleek: de onderdrukte, tweede woorden werden na afloop daadwerkelijk minder goed herinnerd. Hoe actiever de voorhoofdskwab tijdens het onderdrukken, des te slechter werd het woord herinnerd. Zelfs minder goed dan de woordparen die tijdens het maken van de scans helemaal niet werden genoemd. “Als je mensen dus steeds weer blootstelt aan iets wat samenhangt met een gebeurtenis waar ze vervolgens niet aan proberen te denken, dan herinneren ze zich dat voorval daadwerkelijk slechter dan wanneer je ze er helemaal niet aan herinnert,” zegt Michael Anderson, psycholoog van de Universiteit van Oregon en een van de onderzoekers. Verslaafden en mensen met een posttraumatische stress-stoornis kunnen van dit verschijnsel gebruik maken in een ‘cue exposure’ therapie. Door zich in een veilige omgeving steeds bloot te stellen aan bijvoorbeeld zilverpapier zal het smachten naar heroïne verminderen; herhaling van het geluid van een vrachtwagen kan de angstige herinnering aan een ongeluk doen vervagen. Anderson denkt dat zijn onderzoek de mechanismen van het ontstaan en genezen van deze ziekten opheldert. Ook zou het onderzoek zich nuttig kunnen maken in de vorm van een test op gevoeligheid voor een posttraumatische stress-stoornis. Maar, voegt hij eraan toe, je hebt het dan over emotioneel beladen herinneringen. Nieuw onderzoek is nodig om te zien of die op dezelfde wijze onderdrukt worden (grote kans dat Anderson daar nét een subsidie voor heeft aangevraagd). Ook is het niet duidelijk of onderdrukte, beladen gedachten niet vervelend kunnen opspelen; Freuds erfenis doet dat wel vermoeden. De studie met woordcombinaties gaat over het onderdrukken van redelijk neutrale gebeurtenissen. Iets wat overigens niet onbelangrijk is: in het dagelijks leven doen we dat aan de lopende band. Als ons hoofd ergens vol van is, dan is het wel van herinneringen, zowel plezierige als onplezierige. Anderson: “Het actief vergeten is een basaal mechanisme om die afleidende herinneringen uit te bannen, zodat we ons ergens op kunnen concentreren.” Simone de Schipper Michael Anderson, Kevin Ochsner, Brice Kuhl, Jeffrey Cooper, Elaine Robertson, Susan Gabrieli, Gary Glover en John Gabrieli: Neural Systems Underlying the Suppression of Unwanted Memories. In: Science Vol. 303, pag. 232-235 (9 januari 2004). Michael Anderson en C. Green: Suppressing unwanted memories by executive control. In: Nature Vol. 410, pag. 366-369 (15 maart 2001).