Het jaaroverzicht van het Amerikaanse wetenschapsblad Science. Met de oliebollen, de wetenschapsquiz en de jaaroverzichten van de NOS vormt het een niet meer weg te denken oudejaarstraditie. Tien ‘breakthroughs of the year’, één ‘breakdown of the year’ en een vooruitblik op de ‘areas to watch’ voor 2005 – al ruim voor de kerstdagen maakt het blad de balans op. Science laat zich er graag op voorstaan dat het alle belangrijke ruimteontdekkingen als eerste heeft. En het wekt dan ook weinig verwondering dat de ontdekking van een opgedroogde zeebodem op Mars het predikaat ‘doorbraak van het jaar’ krijgt (Voor de details: klik op de Noorderlicht-nieuwsartikelen “Mars, waterwereld”, “Strand op Mars” en “Weer waterbewijs op Mars”). Ook in de populaire media verdween de meeste aandacht voor wetenschap in het zwarte gat dat Mars heet. Met reden, vinden ze bij Science. “De ontdekkingen vormen een mijlpaal in de menselijke zoektocht naar leven elders in het heelal.” In werkelijkheid valt daarop best iets af te dingen. Dat er ooit water stroomde op Mars, stond al vast. En de écht belangrijke vragen - hoe lang het water er is geweest, en hoeveel er precies was - staan nog altijd open. Sterker nog, de zee was waarschijnlijk snel weer verdwenen, lang voordat er microben konden ontstaan. De ‘zeebodem’ bevat immers ook veel jarosiet. En dat is een gesteente dat in water snel vergaat, zo meldde nota bene een Europese onderzoeksgroep onlangs in Science’s aartsrivaal Nature (“Gifsteen verpest marszee”). Niet getreurd, 2004 haalt de wetenschapsannalen toch wel, en met gemak. Het was het jaar waarin onderzoekers de verbijsterende ontdekking bekendmaakten van een dwergmens die tot een paar duizend jaar geleden moet hebben geleefd op het eiland Flores – samen met gewone mensen zoals u en ik (“Dwergen, draken en dorpsverhalen”). Die ontdekking is een goede tweede, vindt Science. Want de dwergmens laat op ‘dramatische’ en zelfs ‘vernederende’ wijze zien dat de mens ‘net als alle andere dieren de wetten van de evolutie volgde’. Het was ook het jaar waarin de Koreaanse kloonarts Woo Suk Hwang vriend en vijand verblufte met het eerste gekloonde klompje mensencellen ter wereld (“Mens kloont mens”). De meeste onderzoekers begonnen net te geloven dat het per definitie onmogelijk is om de eicel van een aapachtige te vullen met een nieuwe inhoud en hem tot leven te wekken. 2004 Was ook het jaar van de natuurkunde (“Superglibber”, “Kouder dan koud”). De ene na de andere onwerkelijke zijnstoestand van materie sleepte de wetenschap in de wacht: een moleculair Bose-Einsteincondensaat, een fermioncondensaat, een supervast condensaat, een supervloeibaar fermion. En dan was er de ontdekking van een sensationeel object in de ruimte: een ‘dubbelpulsar’ van twee om elkaar draaiende dode sterren die de natuurwetten tot het uiterste oprekken (“Einsteins monster”). Goede jaaroverzichten zetten actualiteit om in geschiedenis. Zo ook het overzicht van Science. Obscure vondstjes en vergeten ontdekkingen blijken achteraf opeens samen te vallen tot een betekenisvol geheel. Kijk naar de ‘afknapper van het jaar’. Dat is niet het neerstorten van de peperdure zonnesonde Genesis of de marslander Beagle 2 en zelfs niet het wegbezuinigen van de Hubble ruimtetelescoop. Science vindt de verslechterende relatie tussen overheid en wetenschap erger. In de VS bedolven wetenschappers hun president Bush onder moties van afkeuring. Maar dat was niet het enige: geleerd Italië staakte; academisch Frankrijk diende zelfs massaal ontslag in. Of kijk naar het verval van de natuur. Ook in 2004 motregende het berichten over zieltogende dier- en plantensoorten. Gezien door de lens van het jaaroverzicht is het beeld pas écht huiveringwekkend. Kikkers, vogels, vlinders, planten, vissen en apen – allemaal zijn ze in dramatisch verval. (“Bedreigd: 15.589 soorten”, “De mus verdwijnt”, “Dag kikkers, dag padden”, “Dodelijk duwtje”, “Noordzee op drift”, “Dood door opwarming”) Of 2004 de geschiedenis ingaat als het jaar waarin twee robotkarretjes watersporen vonden op Mars, valt te betwijfelen. De tijd zal leren of er het afgelopen jaar zelfs niet gróter ruimtevaartnieuws was. Zo ontdekte de Europese kunstmaan Mars Express sporen van het gas methaan in de martiaanse atmosfeer (“Gaslek op Mars”, “Levensteken van Mars”). Dat kan duiden op het bestaan van bacterieel leven. Ook was 2004 het jaar waarin duidelijk werd dat ons zonnestelsel misschien is ingezaaid door een ander zonnestelsel (“Hemelse indringers”, “Buitenaards bezoek”). Het jaar waarin het eindelijk écht lukte om met ‘RNA-interferentie’ afzonderlijke genen uit te zetten (“Genen dimmen lukt toch”, “RNA-interferentie lukt nu ook bij mensen”). En het was het jaar waarin biotechnologen ontdekten hoe je vet vlees in plaats van slecht juist goed voor hart- en bloedvaten kunt maken (“Koe + worm = vis”). Doorbraken? Laat de eeuwoverzichten het uitsluitsel maar geven. Maarten Keulemans “Breakthrough of the year”. In: Science, Vol. 306, 2010-2017 (2004).