Nivellering van lonen; ook apen liggen er wakker van. Sommige apen hebben een gevoel voor gerechtigheid, schrijft apenkenner Frans de Waal deze week in het tijdschrift Nature. De Waal zag dat kapucijnaapjes op hun eigen manier protesteerden als een soortgenoot een grotere beloning kreeg voor hetzelfde kunstje. De Waal had zijn proefdieren een soort betalingssysteem aangeleerd waarmee ze een stuk komkommer of een druif konden krijgen, in ruil voor een steentje. De aapjes waren best tevreden met komkommer, en hadden daar ook graag een steentje voor over. Maar eigenlijk vonden ze druiven veel lekkerder. Het bleek voor hen dan ook onacceptabel als een soortgenoot wél een druif kreeg voor een steentje, en zij niet. De aapjes uitten hun ongenoegen op uiteenlopende manieren. Sommigen weigerden in het verdere onderzoek nog te betalen voor een komkommer. Anderen namen nog wel een stukje komkommer aan, maar aten het niet op. Hun ergernis werd zelfs nog groter als ze zagen dat een ander aapje helemaal niets hoefde te geven voor een druif. Werd het de aapjes echt te gortig, dan gooiden ze de steentjes en komkommer hun hok uit. Wie oneerlijk wordt behandeld heeft op den duur minder zin om nog samen te werken, aldus De Waal. Eerlijkheid en gerechtigheid vormen daarmee de basis van samenwerking. De Waal, die al jaren de overeenkomsten tussen mens- en aapgedrag onderzoekt, denkt dat samenwerking onder mensen een evolutionaire oorsprong heeft. De vroege voorouders van de mens hadden waarschijnlijk al een besef van gerechtigheid, schrijft de primatoloog. Nog een ander staaltje rechtvaardigheid onder apen was vorige week te lezen in het tijdschrift Proceedings of the Royal Society. Daarin schrijft de Amerikaanse psycholoog Marc Hauser dat apen volgens hem altruïstisch gedrag kunnen vertonen; met andere woorden onbaatzuchtig kunnen zijn. Hauser en zijn collega’s van de Harvard University in Cambridge, ontdekten dat pinché-aapjes soms hun voedsel delen met soortgenoten waaraan ze niet verwant zijn. Erg vreemd gedrag eigenlijk, want waarom zou je iemand eten geven als je er zelf, of op zijn minst je familie, niet beter van wordt. In de natuur komt het daarom ook niet zo vaak voor. De pinché-aapjes gaven echter hun voedsel niet aan Jan en alleman weg. Net als de kapucijnaapjes, waren ook deze dieren gevoelig voor een vorm van gerechtigheid. In de wereld van de pinché-aapjes blijkt de regel ‘voor wat, hoort wat’ te gelden. Alleen de apen die in het verleden zelf ook regelmatig belangeloos hun voedsel weggaven, konden rekenen op wat eten van hun niet-verwante soortgenoten. Veel psychologen en filosofen twijfelen of échte onbaatzuchtigheid wel bestaat, zelfs bij mensen. Want een hulpverlener als Moeder Theresa, zou bijvoorbeeld ook enkel de zieken kunnen verplegen om zichzelf te verzekeren van een mooi plekje in het hiernamaals. Hoewel van dit soort hogere doelen bij dieren geen sprake zal zijn, weet Hauser zeker dat zijn pinché-aapjes onbaatzuchtig gedrag vertonen en herkennen. Hij denkt, net als De Waal, dat onbaatzuchtigheid al ontstaan is bij de vroege voorvaderen van de mens. Om daar meer over te weten te komen, wil Hauser graag onbaatzuchtigheid onderzoeken in dieren die wat nauwer verwant zijn aan de mens, zoals mensapen. Daarnaast stelt de psycholoog voor om te onderzoeken of apen ook belangeloos hun voedsel weggeven aan dieren van een totaal andere soort. Want dat levert ze écht niets op. Aschwin Tenfelde S. Brosnan en F. de Waal: Monkeys reject unequal pay. In: Nature, vol. 425, p. 297 (18 september 2003). M. Hauser et. al.: Give unto others: genetically unrelated cotton-top tamarin monkeys preferentially give food to those who altruistically give food back. In: Proceedings of the Royal Society B, online publicatie (12 september 2003).