Over het vroege leven op aarde is eigenlijk maar één ding echt zeker: het kwam tot wasdom in zee. Een paar miljard jaar lang boden de continenten de troosteloze aanblik van louter bergen, zand en poelen, zonder een spoortje groen. Bacteriën, en later ook meercellige dieren en planten, huisden uitsluitend in de oceanen. Pas vanaf zo’n 500 miljoen jaar geleden lonkte het land voor organismen. Maar wanneer de continenten precies werden gekoloniseerd, is onbekend. Het is niet dat er geen fossielen uit die periode bewaard zijn gebleven. Integendeel. Bij de speurtocht naar de eerste landplanten zijn ontelbaar veel plantenresten in gesteenten van tussen de 400 en 500 miljoen jaar oud gevonden. Het zijn zogeheten sporen, een soort zaad waarmee sommige algen, mossen en varens zich voortplanten, die elk jaar met triljarden tegelijk worden geproduceerd. Geen wonder dat daar veel versteende exemplaartjes van zijn teruggevonden. Maar niemand kan vaststellen of dat de sporen van zeealgen, dan wel landplanten zijn. Feit is dat de landplanten in ieder geval 425 miljoen jaar oud zijn, want dat is de leeftijd van het oudst bekende fossiel van een echte landplant – ‘Cooksonia’, een vertakkend plantje van enkele centimeters hoog. Maar die is al zo aan het land aangepast, dat je mag aannemen dat zijn voorouders ook al een bestaan buiten zee leidden. Het bewijs daarvoor ontbrak echter, zodat er in de evolutionaire leerboekjes staat dat het land 425 miljoen jaar geleden voor het eerst geënterd werd, ook al kan iedereen nagaan dat dat eerder moet zijn geweest. De Engelse paleobotanicus Charles Wellman denkt nu te weten hoeveel eerder: zo’n 50 miljoen jaar. Samen met geologen uit Oman onderzocht hij boormonsters uit de diepe ondergrond van de Arabische staat. De geologen zoeken daar naar nieuwe olievelden, en elke aanwijzing over welke vegetatie er vroeger stond, kan duidelijk maken hoe groot de kans is dat die olie er ook echt zit. De monsters kwamen uit gesteente dat is afgezet tijdens het Ordovicium, het geologisch tijdperk van 440 tot 490 miljoen jaar geleden. Zoals verwacht zaten de monsters tjokvol plantensporen, die door een serie zeven op grootte werden gescheiden. Bij nadere inspectie van de zeef die de grootste sporen vangt, bleken daar ook grote, schijfvormige voorwerpen in te zitten. De elektronenmicroscoop liet zien dat het een soort pakketjes zijn van aan elkaar geplakte sporen, soms honderden exemplaren groot. Wellman ontdekte dat sommige schijfjes grote gelijkenis vertonen met de voortplantingsorganen van hedendaagse mossen. Volgens hem zijn het zogeheten sporangia, de ‘kamers’ waarin de sporen rijpen. En omdat er geen enkele zeeplant bekend is die sporangia heeft, schrijft de Engelsman in het tijdschrift Nature dat het nu bewezen is dat er tijdens het Ordovicium volwaardige landplanten bestonden, ‘zo’n 475 miljoen jaar geleden’. Hij denkt ook te weten wat voor soort plant het geweest is. In de wand van een paar fossiele sporen zag hij kenmerken van levermos, een type mos dat door zijn sterke wortelvorming als onkruid hedendaagse tuinen verstikt. Er zijn veel soorten levermos, en Wellman kan onmogelijk vaststellen welke soort het precies was die destijds in Oman groeide. Toch helpt de ontdekking het probleem niet echt uit de wereld. Want nu is nog steeds niet bekend wanneer de eerste plant aan land kwam – alleen dat dat eerder dan 475 miljoen jaar geleden was. Wellicht dat de planten de overgang naar droge grond samen met de eerste landdieren hebben gemaakt. In Canada werden twee jaar geleden gefossiliseerde pootafdrukjes van geleedpotigen gevonden in een versteende duin, die zo’n 490 miljoen jaar oud is. Het zijn de oudst bekende sporen van dieren op land. Kennelijk was de aarde er als het ware aan toe om leven op het land te kunnen onderhouden. Had het te maken met de veranderende samenstelling van de buitenlucht, of nam het aantal soorten in zee zo toe dat de planten en dieren elkaar het land opjaagden? Misschien dat onderzoek in die richting het tijdstip van de eerste kolonisatie van de continenten nauwkeuriger kan vaststellen. Marc Koenen Charles Wellman et. al.: Fragments of the earliest land plants. In: Nature, vol. 425, p. 282 (18 september 2003).