We hebben goud gevonden, schreven de archeologiestudenten van de Universiteit van Sheffield vrolijk in hun praktijkverslag over 2001. En dan hadden ze het niet over de gouden ring die ze hadden opgegraven, maar vooral over de ontdekking van vier skeletten – twee volwassenen, een kind en een baby. Het verslag meldt al dat de botten ongebruikelijke sporen van aantasting dragen. “De man was vermoedelijk al een tijd eerder overleden,” opperen de studenten. Nu, een jaar later, is dat idee sensationeel bevestigd, want de bizarre details stapelen zich op. De man blijkt te zijn samengesteld uit de botten van drie verschillende personen. “Dat weten we zo goed als zeker,” zegt biologisch antropoloog Andrew Chamberlain, die het skelet op de universiteit bestudeerde. De onzekerheid zit ’m in de gebruikte C-14-dateringsmethode, die geen exacte ouderdom vaststelt, maar een zekere marge kent. Chamberlain: “De schedel en de onderkaak zijn beide gedateerd op 1500 tot 1260 voor Christus. Toch zijn ze van twee verschillende mensen afkomstig, want ze passen onmogelijk op elkaar. Het lichaam is gedateerd op 1620 tot 1420 voor Christus. In theorie kan dat dus even oud zijn als de schedel en kaak, maar die kans is erg klein. Wij gaan ervan uit dat het lichaam ouder is, afkomstig van mens nummer drie.” Een prehistorisch monster van Frankenstein, zo lijkt het. Maar het is nog merkwaardiger. In het BBC-programma Meet the Ancestors, dat de vondst bekend maakte, werd het skelet ‘Frankensteins mummie’ genoemd, want het lichaam van de man blijkt opzettelijk geconserveerd. Chamberlain: “De buitenste twee, drie millimeter van de botten zijn gedemineraliseerd, wat gebeurt als ze met zuur in contact komen. Je ziet dat heel sterk bij veenlijken, als het zuur uit het veen de mineralen na een paar duizend jaar volledig heeft omgezet. Zo lang heeft het bij de man niet geduurd. Wij denken dat hij na zijn dood anderhalf jaar in veen heeft gelegen – langer niet.” Is hij dan wellicht verdronken, en anderhalf jaar later gevonden? Dat denkt Chamberlain niet. “Al binnen enkele dagen na iemands dood wordt het skelet geleidelijk poreuzer, omdat bacteriën het collageen van de botten aantasten. Uit de poreusheid van het skelet leiden we af dat de man na zijn dood een week of drie aan bederf onderhevig was. Daarna begon de conservering. Wij concluderen dat het dode lichaam in het veen is gelegd, met de bedoeling om het te mummificeren.” Dat is een volslagen nieuw inzicht, zegt Chamberlain. Tot dusver werd aangenomen dat Europeanen pas in de Middeleeuwen lichamen gingen mummificeren. Maar de Schotse man leefde in dezelfde tijd als waarin de Egyptenaren hun farao’s balsemden. En dat zijn conservering geen toevallige gebeurtenis was, blijkt uit onderzoek naar het vrouwelijke skelet. Dat draagt dezelfde sporen van demineralisatie, zodat we moeten aannemen dat ook zij ooit een mummie was. De datering van haar skelet ondersteunt dat idee: zij leefde rond 1300 voor Christus, drie eeuwen voordat ze werd begraven. Het tijdstip van de begrafenis bleek uit onderzoek van de omgeving van de graven. De skeletten lagen onder de resten van drie ronde huizen op het eilandje South Uist, even ten westen van de Schotse noordkust. Op de vloer vonden de archeologen nog wat houtskool, dat op ongeveer 1000 voor Christus is gedateerd. Omdat ook het skelet van het (nooit gemummificeerde) kind uit die tijd stamt, nemen de onderzoekers aan dat de huizen in dezelfde periode zijn gebouwd, en dat toen ook de twee mummies zijn begraven. In de grond zijn huid en geconserveerde zachte delen alsnog vergaan. Het blijft natuurlijk de vraag waarom de man en vrouw zijn gemummificeerd. Waren ze voorouders van de mensen die de huizen bouwden? Dat kan, zegt Chamberlain, want uit de specifieke strontium- en looddeeltjes in de skeletten is afgeleid dat beiden tijdens hun leven op South Uist woonden – precies dezelfde deeltjes zijn in het gesteente van het eilandje te vinden. “Misschien werden de mummies vereerd, of gebruikt in ceremoniën. Dat zou ook de nieuwe schedel en kaak kunnen verklaren. Een gemummificeerd lichaam wordt door uitdroging steeds brosser, en als er wat ruw mee om wordt gegaan, breekt het relatief zware hoofd gemakkelijk af. Wellicht is het oorspronkelijke hoofd op die manier verloren gegaan.” Chamberlain zegt nog niet te weten of ook de nieuwe schedel en kaak gemummificeerd zijn geweest – dat moet hij nog onderzoeken. “Als dat zo blijkt te zijn, kunnen we misschien vaststellen dat het conserveren van lichamen indertijd betrekkelijk algemeen was. Maar dan nog blijven we zitten met de vraag waarom de mummies uiteindelijk wel werden begraven. Daar kunnen we vooralsnog echt niets over zeggen.” Critici zetten overigens vraagtekens bij het hele scenario. Zij wijzen erop dat de uitkomsten van de C-14-dateringsmethode op menselijke resten onbetrouwbaar zijn. Juist op veenlijken is de techniek moeilijk toe te passen, omdat er voor verschillende weefsels van hetzelfde lichaam – huid, nagels, haren bijvoorbeeld – vaak sterk uiteenlopende ouderdommen uitrollen. Daarnaast wordt de gemeten ouderdom ook beïnvloed door het dieet dat de overledene er op nahield. En laat het nu juist bekend zijn dat vis, dat de eilandbewoners waarschijnlijk veel gegeten hebben, botten in C-14-dateringen ouder maakt. Misschien waren de man en vrouw dus jonger dan Chamberlain aanneemt. Dat weerspreekt echter niet dat de man, gezien de niet-passende kaak en schedel, uit verschillende personen is opgebouwd. Dat alleen verdient al verder onderzoek. Marc Koenen