Cafeïne blijkt de ideale stof om riool- en ander menselijk afvalwater in het milieu op het spoor te komen, zo stellen Ignaz Buerge en collega’s van het Zwitserse Federale Onderzoeksstation in het blad ‘Environmental Science and Technology’. Niet alleen omdat cafeïne haast in al het afvalwater zit; de moleculen waaruit de stof bestaat, zijn bovendien nauwelijks afbreekbaar. Tot voor kort waren mestbacteriën de meest gangbare vingerafdruk van de mens. Maar de methode heeft een tekortkoming: ook dieren scheiden mest uit. Uiteraard zijn er ook andere, meer ‘menselijke’ chemicaliën denkbaar - zoals restanten van geneesmiddelen, cosmetica en de tandpastawitmaker titaandioxide. Die zijn echter weer minder geschikt voor onderzoeksdoeleinden omdat ze zo instabiel zijn dat ze snel worden afgebroken. Zo niet cafeïne. Hoewel rioolzuiveringsinstallaties de stof voor 99,9 procent verwijderen, blijft er ook na zuivering nog altijd een detecteerbare hoeveelheid over. Cafeïne is wereldwijd dan ook in opkomst als ‘markeerstof’ voor de aanwezigheid van mensenafval. Om toe te lichten waarvoor dat zoal handig kan zijn onderzochten de Zwitsers watermonsters uit het Greifenmeer, een langgerekt meer even ten oosten van Zürich. De monsters blijken een vijf keer hogere concentratie cafeïne te bevatten dan verklaarbaar is. Ergo: ergens lekt ongezuiverd rioolwater het meer in. Buerge hanteert als vuistregel dat de gemiddelde mens het equivalent van eentiende kopje per dag aan cafeïne afscheidt – de rest wordt vastgehouden of afgebroken door het lichaam. Volgens de Vereniging van Nederlandse Koffiebranders en Theepakkers drinken we momenteel gemiddeld 3,3 koppen koffie per dag. Daarin zit hem meteen ook een tekortkoming van koffie als markeerstof, erkent de onderzoeker: de mensheid verzwelgt zoveel koffie, dat onderhand het hele milieu vol zit met cafeïne. Het bestanddeel dat koffie verslavend maakt is zelfs aangetroffen in grondwater en oceanen. Buerge houdt het erop dat cafeïne bij voorkeur in combinatie met andere stoffen moet worden onderzocht. Maarten Keulemans