Ze zouden er de hersenen niet voor hebben om pijn te voelen. Ja, een vis begint misschien een beetje raar te doen als je hem aan een haak uit het water trekt of hem levend fileert. Maar dat zijn maar reflexen, onwillekeurige stuiptrekkingen. Zeggen ze. Lynne Sheddon en collega’s van de Universiteit van Edinburgh hebben zojuist een bommetje tot ontploffing gebracht onder de boekenwijsheid dat vissen geen pijn voelen. De afgelopen tijd pijnigden ze regenboogforellen met naalden, hitte, bijengif en bijtend zuur. Hun conclusie: een vis reageert net als een zoogdier met pijn. In een eerder stadium van het onderzoek vonden de onderzoekers al dat de kopjes van regenboogforellen zijn toegerust met pijnreceptoren, zogeheten ‘nociceptors’. De Schotten vonden in totaal 58 receptoren die reageerden op pijnprikkels. Achttien waren nauwelijks te onderscheiden van de nociceptoren van amfibieën, vogels en zoogdieren – en die van de mens. Het is voor het eerst dergelijke receptoren bij vissen zijn gevonden. Goed, een vis heeft dus de hardware om op pijn te reageren. Maar voelt een vis ook pijn? Het experiment nam een voor de forellen minder prettige wending. De Schotten injecteerden de lippen van een groep levende forellen met azijnzuur en bijengif. Een controlegroep kreeg slechts een spuitje met zout water. De vissen die het gif hadden gekregen, kregen het duidelijk te kwaad. Nog geruime tijd na de eerste pijnprikkel wreven de forellen met hun gepijnigde lippen langs de wand en over de bodem van het aquarium. Bovendien schommelden de forellen heen en weer, net als een gepijnigd dier, en lustten ze pas weer eten toen het gif was uitgewerkt. Dat heeft niks meer te maken met reflexen, stellen de onderzoekers in het blad ‘Proceedings of the Royal Society: Biology’. Zulk gedrag duidt gewoon op knallende pijn. Voor proefdieronderzoekers en sportvissers zijn de bevindingen een schop tegen het zere been. Pijn geldt immers als een alom gerespecteerd criterium voor dierenleed. En Sneddons thuisland alleen al telt 3,5 miljoen sportvissers. In de laboratoria is de zebravis intussen uitgegroeid tot een van de populairste proefdieren. Die worden onder meer gebruikt voor onderzoek naar wasmiddelen, maar ook bijvoorbeeld voor oogonderzoek, een tak van wetenschap waarbij dikwijls vissenoogjes zonder verdoving uit de oogkasjes worden gepulkt. Gelukkig voor de hengelaar en de laborant valt er op Sneddons onderzoek ook het een en ander af te dingen. Misschien voelt de vis wel een soort ‘oerpijn’, een onbehaaglijk gevoel dat de evolutionaire voorloper is van mensenpijn. Vast staat in elk geval dat pijn behalve een fysieke ook een emotionele aangelegenheid is. Het zeurende kiespijntje voelen we pas als we ’s avonds in bed liggen; en soms is het alsof je de pijn van een ander zelf kunt voelen. Het is nog maar de vraag in hoeverre vissen tot zulke complexe processen in staat zijn, verklaart visfysioloog James Rose van de Universiteit van Wyoming tegenover de nieuwsdienst van het wetenschapsblad Nature. “Het is noodzaak om aan te tonen dat een vis bewustzijn heeft.” Maarten Keulemans, NOS Online L. Sneddon et al., “Do fishes have nociceptors? Evidence for the evolution of a vertebrate sensory system”. In: Proceedings of the Royal Society: Biology. 30 april 2003.