Ze stonden al een paar jaar bovenaan het verlanglijstje van onderzoekers, maar nog nooit zijn gekloonde apen in de literatuur verschenen. Want het is allemaal wel leuk, die gekloonde schapen, koeien, muizen, konijnen en een kat die we nu kennen, maar de hoofdprijs van het klonen zal toch naar degene gaan die als eerste een genetische kopie van een mens weet te creëren. Apen heten het ideale proefkonijn te zijn, want wie ons nauwst verwante familielid kan kopiëren, zou meteen ook de middelen hebben om mensen te klonen. Maar hoewel er tenminste enkele duizenden pogingen zijn gedaan om er een te maken, heeft de wereld nooit kennis gemaakt met een gekloonde primaat. Onder leiding van Gerald Schatten van de Universiteit van Pittsburgh denkt een groep Amerikaanse onderzoekers nu te weten hoe dat komt. Zij probeerden 716 keer een resusaap te klonen. Dat leverde slechts 33 embryo’s op die bij een draagmoeder konden worden ingebracht. Geen van de dieren werd echter zwanger. Geen wonder, ontdekten de Amerikanen: veel van de gekloonde cellen bleken een totaal verkeerd aantal chromosomen te hebben. Sommige hadden er veel te weinig, en andere bijna twee keer zo veel als normaal. Op zoek naar de oorzaak zagen de onderzoekers dat de gekloonde cellen twee eiwitten missen, die voor de normale celdeling onmisbaar zijn. Een celdeling begint met het kopiëren van de chromosomen – één kopie van elk origineel, die vervolgens door draden netjes uit elkaar worden getrokken. Maar daar is wel de assistentie van de eiwitten ‘NuMa’ en ‘HSET’ voor nodig. Zonder die eiwitten trekken de draden de chromosomen kriskras door elkaar, zodat de cellen die bij de deling ontstaan, een ongelijk aantal chromosomen krijgen – precies wat de Amerikanen bij de gekloonde apencellen constateerden. Bij hun experimenten gebruikten de onderzoekers de techniek van de zogeheten kerntransplantatie, dezelfde kloonmethode die ook is gebruikt voor schaap Dolly en de andere gekopieerde zoogdieren. Als eerste stap wordt daarbij een onbevruchte eicel van zijn eigen kern ontdaan. Daarna wordt er een celkern van het te klonen dier in die leeggemaakte eicel getransplanteerd, en kan de groei van het embryo beginnen. Maar bij primaten blijkt het al mis te gaan bij de verwijdering van de eicelkern, schrijven de onderzoekers in het tijdschrift Science. Dat komt omdat de eiwitten NuMa en HSET van primaten uitsluitend rond de eicelkern liggen. Wordt die aan het begin van het kloonproces verwijderd, dan verdwijnt meteen ook de hele voorraad van beide eiwitten. Bij de andere zoogdieren is dat niet aan de orde. Bij hen zijn NuMa en HSET door de hele eicel te vinden, zodat er van beide genoeg overblijft als de eicelkern verwijderd wordt. Met kerntransplantatie zoals die nu wordt uitgevoerd, is een gekloond mens volgens de Amerikanen ‘onbereikbaar’. “Ik zeg niet dat het nooit zal lukken,” zegt Schatten in een persbericht. “Met voldoende tijd en middelen kunnen we misschien een kloontechniek ontwikkelen die wel is toe te passen op primaten. Maar op dit moment is het onmogelijk.” De ontdekking van de ontbrekende primaateiwitten onderstreept volgens hem eens te meer de waanzin van beweringen van ‘charlatans’ die zeggen al mensen gekloond te hebben – zoals de Raëlianen, de sekte die eind vorig jaar de geboorte van het gekloonde mensenkind Eve bekend maakte, maar daar nooit enig bewijs voor leverde. Hetzelfde geldt voor de Italiaanse arts Severino Antinori. Hij beweert wel apen te hebben gekloond, en kondigde verschillende keren de geboorte van een gekloond kind aan, maar ook hij heeft dat nooit aannemelijk gemaakt. Blijven over de gekloonde mensencellen die het Amerikaanse bedrijf Advanced Cell Technology eind 2001 wel in een officiële publicatie presenteerde. Dat stelde niks voor, vonden deskundigen destijds al, omdat de cellen na een paar delingen al stierven. Volgens Schatten is ook dat het gevolg geweest van de ongelijke verdeling van chromosomen. Cellen kunnen dat wel een paar delingen overleven, maar daarna gaat het mis. Zelfs als het bedrijf dat zou willen, zal er uit hun gekloonde cellen dus nooit een volledig mens kunnen opgroeien. Marc Koenen Calvin Simerly et. al.: Molecular Correlates of Primate Nuclear Transfer Failures. In: Science, vol. 300, p. 297 (11 april 2003).