Seks staat hoog op de prioriteitenlijst van een mannetjesfruitvlieg. Zijn leven duurt een maand; eentje om goed te benutten. Is er een vruchtbaar vrouwtje in de buurt, dan paart hij gegarandeerd binnen het uur met haar. Andere mannetjes laten hem doorgaans koud, of wekken hoogstens zijn vechtlust op (zie link). Zo ook bij de gemanipuleerde fruitvliegjes van Toshihiro Kitamoto van het Beckman Research Institute of the City of Hope in Californië. Althans, bij een gewone kamertemperatuur van 19 graden Celsius. Totdat de onderzoeker de thermostaat op 30 graden afstelt. “Het is fascinerend om te zien. Een eenvoudige temperatuursverhoging verandert bijna onmiddellijk de seksuele voorkeur van deze vliegen”, zegt Kitamoto. De genetische manipulatie is geavanceerd: in een deel van het zenuwstelsel is een temperatuursgevoelige aan/uitknop ingebouwd. Daardoor kunnen die zenuwcellen bij 30 graden niet meer met elkaar communiceren. De vliegen beginnen dan acuut andere mannetjes het hof te maken. Ze geven tikjes op en likken aan andermans achterste, ‘zingen’ voor hem door met één vleugel te trillen en krommen hun achterlijf in een poging tot copulatie (foto a, b en c). ‘Normale’ mannetjes zijn helaas niet gediend van deze avances – ook niet als het warm is – en schudden de belager met fladderende vleugels van zich af. Hebben de mutanten echter het geluk om met elkaar de arena te delen, dan gaan de verliefde mannetjes massaal achter elkaar aan. Ze vormen kop-staart ketens (foto d en e), daarbij soms weer verleidelijk zingend met één vleugel. Ook verleiden ze elkaar frontaal, en bekloppen elkaars hoofd of steken één, soms zelfs twee vleugels uit (foto f, g en h). Koelt het liefdesnest af, dan worden de vliegen weer acuut heteroseksueel. Gemuteerde vrouwtjes bleven gewoon zichzelf, ongeacht de temperatuur. Kitamoto: “Het tijdelijk uitschakelen van de zenuwcellen wekt man-man verleiding op; kennelijk onderdrukken die zenuwcellen normaal gesproken dat gedrag.” Hij bestudeerde ook waar de uitgeschakelde zenuwcellen precies zitten: aan de neus en poten. Die gebruiken fruitvliegjes om te proeven en te ruiken. Een mannetje zoekt zo uit of de ander een geschikte partner is, en vooral geen mannetje. Die verspreiden namelijk feromonen – zeg maar vliegende hormonen – waar andere mannetjes op afknappen. Dit is echter niet het hele verhaal, schrijft Kitamoto vandaag in de Proceedings of the National Academy of Sciences. Zijn vliegen zijn bij 30 graden ook minder geïnteresseerd in vrouwtjes. Zet ze bij een vruchtbaar vrouwtje, en ze maken nog maar de helft van de vrouwtjes het hof. Met paren wil het al helemaal niet meer zo lukken; nog maar een van de vijftien ontmoetingen leidt tot copulatie. Kennelijk proeven en ruiken de vliegjes niet alleen of ze met een mannetje of een vrouwtje van doen hebben, maar ook om te weten wat ze er vervolgens mee aan moeten. De onderzoeker ontwikkelde de temperatuursgevoelige aan/uitschakelaar om uit te zoeken welke zenuwbanen het gedrag sturen. “Er zijn al meer vliegen-genen bekend die het seksuele gedrag beïnvloeden. Hoe deze genen effect sorteren, blijft echter onduidelijk. Dat komt onder andere omdat we weinig weten over de zenuwcircuits die het gedrag sturen. Deze techniek kan helpen om dat hiaat tussen genen en gedrag in te vullen.” Simone de Schipper Toshihiro Kitamoto: Conditional disruption of synaptic transmission induces male–male courtship behavior in Drosophila. In: Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), internetpublicatie (17 september 2002).