De meeste laboratoriummuizen moeten hun tijd door zien te brengen in dodelijk saaie kooitjes. Wat zaagsel op de vloer, een etensbakje en een waterpipetje, meer valt er niet te beleven. De muizen van Fred Gage op het Salk Instituut in La Jolla, Californie, hebben het beter getroffen. Een tredmolen, holle buizen om doorheen en overheen te rennen, trappetjes: Gage's muizen hoeven zich niet te vervelen. En dat is te merken ook: in de hippocampus - een hersengebiedje dat een rol speelt bij geheugen en leren - van deze muizen treedt neurogenese op, een proces waarbij nieuwe zenuwcellen worden gevormd. "Dertig jaar geleden hielden we dit niet voor mogelijk", zegt Gage op de jaarlijkse bijeenkomst van de Amerikaanse Vereniging ter Bevordering van de Wetenschap. "Neurobiologen gingen er lange tijd van uit dat er in de hersenen geen vernieuwing kon optreden, en dat we het moesten doen met wat we bij onze geboorte hadden gekregen. Maar er is de laatste vijf jaar een schat aan bewijsmateriaal gekomen waaruit blijkt dat er wel degelijk nieuwe zenuwcellen in de hersenen kunnen onstaan. Bij vogels, bij knaagdieren, bij apen. En ook bij mensen." Het zijn vooral twee evolutionair oude gebieden in de hersenen waar de nieuwe zenuwcellen onstaan, vertelt Gage: de gyrus dentatus in de hippocampus, en de bulbus oflactorius, een gebied waar geursignalen worden verwerkt. Op verschillende plaatsen in de hersenen bevinden zich neurale stamcellen, ongedifferentieerde cellen die zich tot verschillende soorten hersencellen kunnen ontwikkelen. Maar alleen die in de hippocampus en de bulbus olfactorius lijken uit te kunnen groeien tot zenuwcellen; de stamcellen op andere plekken in de hersenen ontwikkelen zich alleen tot gliacellen, ondersteunende cellen in het hersenweefsel. Een stimulerende omgeving is bevorderlijk voor het ontstaan van nieuwe zenuwcellen, zo laten de muizen van Fred Gage zien: de muizen in de kooitjes met speelgoed ontwikkelden zestig procent méér nieuwe cellen in hun hippocampus dan hun soortgenootjes in standaardlaboratorium-kooitjes. Van al het speelgoed bleek de tredmolen wel bijzonder effectief: in de hersenen van hardlopende muizen werden twee keer zoveel nieuwe cellen aangetroffen als bij de controlegroep die niet aan muizenfitness deed. Er lijkt overigens sprake van het aloude adagium 'use it or lose it' want niet alle nieuwe cellen overleven zonder meer, vertelt Gage: "De meeste nieuwe neuronen sterven binnen twee weken af als de muizen in een omgeving zitten waar ze weinig mogelijkheden hebben om iets nieuws te leren." Ronduit schadelijk voor het brein is chronische stress. Muizen die langdurig door de onderzoekers geplaagd werden hadden beduidend minder nieuwe cellen in hun hippocampus dan stressvrije muizen. Het stresshormoon cortisol lijkt hier een belangrijke rol bij te spelen: onderzoek van Elizabeth Gould, neurobiologe op de universiteit van Princeton, laat zien dat hoge cortisolspiegels in het muizenbloed de vorming van nieuwe cellen in de hippocampus tegengaat. Het effect van moderne antidepressiva zoals Prozac doet het schadelijke effect overigens weer teniet, zo melden verschillende onderzoekers: na veertien dagen Prozac ontstaan er weer nieuwe cellen in de getergde muizenbreintjes. Ook bij mensen zou verminderde celgroei in de hersenen een rol spelen bij ziektes als depressie, suggereert Harvard-onderzoeker Jeffrey Macklis. Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat bij depressieve patiënten het volume van de hippocampus is afgenomen. Rest de depressieveling de keus: hardlopen, of aan de Prozac. Jacqueline de Vree